μια σειρά παλιότερων Δημοσιεύσεων .....για να μην ξεχνιώμαστε....

“Εύμορφη Κρήτη”
“...θέλω να κλείσω αναφερόμενος στον δικό μας τόπο [i]. Το πως γίνεται κατανοητό και το ποιο είναι το Κρητικό τοπίο ακόμα και το πως διαμορφώθηκε η σημερινή του εικόνα είναι μια ιστορία που απαιτεί πολύ χώρο και πολλές διαφορετικές επιστημονικές μελέτες για να γίνει αποδεκτή από τους αναγνώστες και τους άμεσα ενδιαφερόμενους. Είτε μιλήσουμε για το φυσικό Κρητικό περιβάλλον είτε για τις πόλεις και τα χωριά, για τον χώρο των ανθρώπων για την συμπεριφορά των ανθρώπων απέναντι στο φυσικό τοπίο αλλά και τις καλλιέργειες, για την σχέση τους με τα δικά τους έργα, με τα έργα των πατέρων τους, διαπιστώνουμε μια τάση αυτοκαταστροφική όπου το γηγενές τοπίο, αυτό το μοναδικό παράδειγμα μεσογειακού τοπίου θυσιάζεται για την ταχύρρυθμη ανάπτυξη, το γρήγορο κέρδος αλλά και την ικανοποίηση των αναγκών και των σύγχρονων πρότυπων καθημερινής συμπεριφοράς.
Δεν είναι μόνο ότι το νησί έχει πληγωθεί άγρια από τις διανοίξεις δρόμων και την εκτός σχεδίου, και εκτός ελέγχου, δόμηση. Υπάρχουν πιο αντιπροσωπευτικά παραδείγματα μέσα στον χώρο των πόλεων για την έλλειψη σχεδιασμού και σεβασμού στο παρελθόν και στο φυσικό (ή ημιφυσικό - τεχνητό) τοπίο.
Τον 19ο αιώνα οι Ευρωπαϊκές πόλεις κατεδαφίζουν τα Τείχη και υποδέχονται το σιδηρόδρομο. Έτσι πραγματοποιούνται σημαντικές αλλαγές και έγινε δυνατός ο εκσυγχρονισμός τους. Σήμερα που η εποχή του αυτοκινήτου έχει φτάσει στο απόγειο της δεν γνωρίζω άλλη ιστορική πόλη της Μεσογείου, εκτός από τα Χανιά, που οι χώροι στην Τάφρο ή ακόμα και στο ίδιο το ανάχωμα των Οχυρώσεων [ii] να έχουν μετατραπεί σε Parking σε τέτοιο βαθμό και με τέτοια προχειρότητα αλλά και παρόμοια ανοχή από τους αντίστοιχους υπεύθυνους φορείς.
Εγώ ο ίδιος δεν αντέχω την θέα των σταθμευμένων αυτοκινήτων, ...εκτός εάν είναι πολλά μαζί, ομοιόμορφα κατανεμημένα σε στιγμές που το φως του ήλιου προκαλεί ...ενοχλητικές αντανακλάσεις στους καθρέφτες και τα παρμπρίζ… αυτή η επανάληψη τα κάνει να μοιάζουν με έργο τέχνης ενός παρανοϊκού. Είναι μια εικόνα (τώρα πια ένα τοπίο;) υποβάθμισης της καθημερινή ζωής στο κέντρο της πόλης. Η “μιζέρια” κάποιων ωρών της ημέρας που αυτοί οι χώροι στάθμευσης είναι άδειοι επίσης με απογοητεύει. Αντίθετα με την βεβαιότητα ότι οι ίδιοι χώροι είναι “απαγορευμένος καρπός” για τους οδηγούς, κλειστοί με αλυσίδες κ.λ.π.[iii] τους θεωρώ έτοιμους για να ένα διαφορετικό προορισμό. Ποιος θα είναι αυτός; Απλά δεν νομίζω ότι χρειάζεται να ξαναξεκινήσω εδώ την συζήτηση για τον δημόσιο χώρο και τις ανάγκες που εξυπηρετεί η ύπαρξη του ούτε για τα αντίστοιχα παραδείγματα από το εξωτερικό.[iv] Ευτυχώς που είναι εύκολο να καταλάβουμε όλοι ότι σε τέτοιες περιπτώσεις είναι και η πόλη και οι άνθρωποι που έχουν δύο επιλογές το ίδιο ακατάλληλες: να κρύβονται ή να εκτίθενται.” [v]
Είχα σαν στόχο να δώσω αυτό το κείμενο για δημοσίευση εδώ και αρκετό καιρό όπως άλλωστε με είχαν παροτρύνει όσοι ήξεραν το περιεχόμενο του και τους σκοπούς που εξυπηρετούσε - όμως ο προεκλογικός αγώνας και ο φόρτος εργασίας των εφημερίδων τους προηγούμενους μήνες είχαν καθυστερήσει αυτήν την απόφαση. Τώρα πιστεύω πως ακόμα και αν εκ των πραγμάτων έχει “αποκαλυφθεί” ή έχει “απαντηθεί” (ακόμα και αν η γραφή του έχει χάσει ότι το “επίκαιρο” ή το “άμεσο” είχε) από τις πρόσφατες διαβεβαιώσεις ότι σε χρονικό ορίζοντα τριετίας και η στάθμευση των αυτοκινήτων θα διευθετηθεί και οι απαλλοτριώσεις θα ολοκληρωθούν και πραγματικά έργα ανάδειξης των χώρων και έργα πρασίνου θα γίνουν – καταλαβαίνω ότι αλλαγές και αποφάσεις μετατίθενται μάλλον για την επόμενη προεκλογική περίοδο – τουλάχιστον οι εντυπώσεις που παίρνουμε καλυτερεύουν από το νέο διαλυτήριο αυτοκινήτων στο Μεσομούρι και την ανακύκλωση μερών τους.
Με την πρόοδο των έργων για την παλαιά Πόλη οι αρμόδιοι ίσως ανακαλύψουν ότι απαιτείται διαφορετική αντιμετώπιση και αλλαγή συμπεριφοράς. Οι μέχρι σήμερα θεσμοθετημένες μελέτες, όπως έχουν γίνει γνωστές στο κοινό, αφήνουν αρκετά ερωτήματα αναπάντητα έως την κρίσιμη ώρα των έργων. Η πόλη μελλοντικά ίσως να απαιτεί και τεχνολογικές καινοτομίες που μπορούν να εφαρμοστούν στις Οχυρώσεις, π.χ. ήπια ενέργεια για τον φωτισμό τους όσο και ένταξη στους χώρους της Τάφρου έργων για το Ποδήλατο – συμπλήρωση(;) και ολοκλήρωση των περιμετρικών των τειχών Ποδηλατοδρόμων.
Αναφερόμενος στην ανάγκη αλλαγής συμπεριφοράς: Θέλω να πιστεύω ότι οι Κρητικοί στην συνείδηση έχουν ξεπεράσει σήμερα πια το μίσος(;) τους για αυτό το έργο (τα Τείχη) που υψώθηκε με το αίμα τους και την καταναγκαστική εργασία τους. Σήμερα, παρά τις διαβεβαιώσεις φαίνεται πως μένει ακόμα να απαντηθούν ερωτήματα για το ιδιοκτησιακό καθεστώς αυτών των χώρων – ώστε να αποκαλυφθεί και το πραγματικό κόστος των έργων αλλά και η σημερινή οικονομική αξία τους και ποιες είναι οι σημερινές συνθήκες που επιβάλουν την αποκατάσταση, ανάπλαση τους. Μέσα από την προσωπική μου εργασιακή εμπειρία είχα διαισθανθεί την ανάγκη μιας διαφορετικής προσέγγισης όπου οι σκοπιμότητες δεν θα προκαλούν καθυστερήσεις με εγωιστικές προτάσεις εκεί που θα έπρεπε να υπάρχει συνεργασία μεταξύ των υπεύθυνων, φαντασία και σεβασμός στην αισθητική και τις πραγματικές ανάγκες των πολιτών. Την σχέση που έχουν όλα αυτά με το τοπίο και με την ποιότητα της καθημερινής ζωής πάλι εκεί πρέπει να την ψάξει κανείς. Ακόμα και σήμερα (τα Τείχη) είναι σαν μια μαγική κορδέλα [vi] με μια μόνο όψη που όχι μόνο ορίζει την ιστορική πόλη διακόπτοντας [vii] την συνέχεια στον χώρο της νέας αλλά μπορεί και προβάλλει το είδωλο της πρώτης στην δεύτερη και αντίστροφα. Για πολλούς αυτό δεν είναι αρκετό όπως βέβαια δεν είναι αρκετό να ξοδεύονται τεράστια ποσά π.χ. για τον καθαρισμό τους από την βλάστηση και δίπλα να παραμένουν καλυμμένες μεγάλες επιφάνειες τους με άσφαλτο.[viii] Επειδή δεν μπορεί να αμφισβητηθεί η ομορφιά των σχεδόν πάντα περιτειχισμένων Ανατολίτικων κήπων αλλά και η αρχική προέλευση των τειχών: (αποκαλύπτεται από την ξενικής προέλευσης λέξη Χάνδακας – κάθε ιστορική τους φάση έχει το υπερτοπικό - πολιτιστικό πλαίσιο της) ίσως ο προορισμός τους είναι, τμηματικά αποκαλυπτόμενα, να γίνουν πραγματικά ένας μεγάλος κήπος που όπως θυμάται στο εκατοστό μέρος της μόνιμης στήλης “Η Κρήτη του χθες” ο κ.Μ.Γρηγοράκης “...πλημμυρίζουν από άνθη, ένδειξις ασφαλής ότι δέχονται περιποιήσεις από χείρας κορασίδων αβράς, σύμπτωσις ατυχής η εν ώρα μεσημβρινή διάβασις, δεν παρέσχεν ευκαιρίαν προς παρουσίασην των φιλανθών ανθυλίων, τα οποία πάντως θα διαγωνίζονται κατά την τρυφερότητα, το χρώμα του προσώπου και την λεπτότητα προς τα κρίνα και τα ρόδα, τους ιάσμους και γαροφαλιαίς, που παράγει η καλαισθησία των. – 9 Ιουν. 1907” [ix]


[i] Το κείμενο αποτελεί επίλογο εργασίας μου στα πλαίσια των μαθημάτων του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών “Περιβαλλοντική και Υγειονομική Μηχανική” του Πολυτεχνείου Κρήτης.
[ii] Η έννοια ενός ιστορικού μνημείου δεν καλύπτει μόνο το μεμονωμένο αρχιτεκτονικό έργο αλλά και την αστική ή αγροτική τοποθεσία που μαρτυρεί έναν ιδιαίτερο πολιτισμό, μια ενδεικτική εξέλιξη ή ένα ιστορικό γεγονός. Χάρτης της Βενετίας για την προστασία των μνημείων - I.C.O.MO.S.
[iii] Παράδειγμα η Δυτική Τάφρος - σε σχετικά πρόσφατο δημοσίευμα του καθημερινού Χανιώτικου τύπου εκπρόσωπος των καταστηματαρχών του λιμανιού ζητούσε να δοθεί και αυτός ο χώρος στα αυτοκίνητα. – Δεύτερο παράδειγμα ο χώρος στην θέση του κινηματογράφου Ρεγγίνα όπως φαίνεται στην φωτογραφία πριν λίγους μόνο μήνες. Καλά τα αιτήματα των συμπολιτών μας κατοίκων της παλ. Πόλης αλλά οι εικόνες αυτές δεν είναι καθόλου κολακευτικές.
[iv] Είναι γεγονός πως οι Έλληνες συμπολίτες μας λίγο ενδιαφέρον δείχνουν για τα πάρκα και τους υπόλοιπους ελεύθερους χώρους της πόλης, τουλάχιστον έτσι φαίνεται από την μόνιμη απουσία τους από χώρους όπως το πάρκο Ειρήνης και Φιλίας και τα άλλα άλση – αντίθετα τα καφενεία όπως αυτό στον Δημοτικό Κήπο είναι γεμάτα τις ηλιόλουστες μέρες των Εθνικών Εορτών και τις Κυριακές. Το ίδιο συμβαίνει με τις καφετέριες στο Λιμάνι και τις πλατείες της πόλης. Σε χώρες τις Ευρώπης τέτοιοι ελεύθεροι χώροι είναι γεμάτοι ζωή και δραστηριότητες καθημερινά. Θα αναφέρω πάλι το παράδειγμα των ξένων και των μεταναστών που ακόμα και όταν έχουν την δυνατότητα άλλων επιλογών εκμεταλλεύονται τον Δημόσιο χώρο και του προσδίδουν υψηλή κοινωνική λειτουργικότητα.
[v] Όλοι θυμόμαστε πρόσφατες εικόνες ανθρώπων της υπαίθρου ή της πόλης σε στιγμές εργασίας ή ξεκούρασης - σε καταστήματα, αυλές σπιτιών και χωράφια – όχι όμως και Πάρκα -που είχαν αντικαταστήσει στην τοπική συνείδηση και στην εικόνα που αυτή πρόβαλε κάθε “υλικό” ή απλά άψυχο αντικείμενο – κτήριο, μνημείο, τοπίο, φυσικό περιβάλλον. Μέχρι πολύ πρόσφατα στην Ελλάδα το επίκεντρο στις αναζητήσεις για το τοπίο – ακόμα και για την Αρχιτεκτονική – ήταν ο Άνθρωπος και αυτό πιθανόν να αλλάζει τώρα πια ραγδαία προς την αντίθετη κατεύθυνση.
[vi] μαγική “ταινία του Μαίμπιους” (Γερμανός αστρονόμος και μαθηματικός που έζησε τον 19ο αιώνα). Η ταινία αυτή, μπορεί να φτιαχτεί με οποιαδήποτε λωρίδα χαρτί ή ύφασμα αρκεί να κολλήσουμε τις δυο άκρες της αφού τις στρέψουμε, έχει μόνο μία όψη!.
[vii] θα πρέπει να γίνει άμεσα προσπάθεια να διασφαλίζεται η πρόσβαση των πεζών στους χώρους γύρω από τα έργα ανάδειξης των τειχών και να μην προκαλείται όχληση από τις συνεχιζόμενες αποχωματώσεις.
[viii] (βλ. την τεράστια σε έκταση ασφάλτινη επιφάνεια του Parking μεταξύ νεώριων του Moro και του εκεί προμαχώνα [Parking Mocenigo;]) Το κόστος αποκατάστασης ενός τέτοιου χώρου που απαιτεί όχι πια απλές αποχωματώσεις αλλά αφαίρεση της ασφάλτου μάλλον είναι απαγορευτικό για τα τοπικά δεδομένα.
Το αναφέρω εδώ γιατί πολλοί γνωρίζουμε ότι ανάμεσα στις μεθόδους προστασίας των μνημείων είναι η κάλυψη τους ή η κατάχωση τους – διατήρηση δηλαδή έως την μελλοντική (δηλ. σημερινή…) ανάδειξη, αναρωτιέμαι αν στην ίδια μεθοδολογία μπορεί να ανήκει και η εδώ και καιρό τακτική δημιουργίας χώρων στάθμευσης.
[ix] Ας μου επιτραπεί εδώ η μετάθεση στον χώρο και τον χρόνο: όλα αυτά αναφέρονται το 1907 στην εφημερίδα “Κρήτη” για κάποιο χωριό του Κάμπου ή του Αποκόρωνα.