1.Η ιστορία (αρχαία Κυδωνία)
προϊστορία – Νεολιθική εποχή (3000π.Χ.-1900π.Χ.)
Αυτόχθονες πληθυσμοί (;)– μετακινήσεις λαών από την Ανατολική Μεσόγειο
Πρώιμη Μινωική περίοδος (1900π.Χ.-1600π.Χ.)
Σχέσεις με πολιτισμούς στην Ανατολική Μεσόγειο - Αίγυπτο
Ανακτορική περίοδος (1600π.Χ.-1380π.Χ.)
Ισχυρά κέντρα – επαύλεις και αγροικίες ισχυρών γαιοκτημόνων σε επίκαιρες θέσεις
Μυκηναϊκή Κρήτη (1380π.Χ.-1100π.Χ.)
καταστροφή των κέντρων των προγενέστερων περιόδων
Ιστορικά Χρόνια - Παρακμή.
Δωρική κατάκτηση – 8ος αιώνας π.Χ.
7ος αιώνας π.Χ.Γεωμετρική εποχή, επιρροές από ανατολή
Ενώσεις πόλεων και “Εμφύλιοι” πόλεμοι
Ελληνιστικά Χρόνια – κοινό των “Κρηταιέων” (μέσα του 3ου π.Χ. αιώνα)
Εκστρατεία Νέαρχου
Ρωμαϊκή Κρήτη (77π.Χ.-2ος αιώνας μ.Χ.) – “κοινό των Κρητών”
μεγάλη ανάπτυξη της Κυδωνίας - “Πρωτεύουσα” η πόλη της Γόρτυνας
2. Βυζαντινά χρόνια (395 – 1204 μ.Χ.)
Α.(395 – 823 μ.Χ.) η Κυδωνία υπήρξε επισκοπική έδρα
Β. (961 – 1204 μ.Χ.) επανακατάκτηση και εποικισμός με την μετακίνηση και
εγκατάσταση βυζαντινών οικογενειών το 1082.
3.Κατάκτηση από τους Άραβες (823 – 961 μ.Χ.)
Η Κυδωνία αναφέρεται με την ονομασία “Rabdh-el Djobh” που σημαίνει ‘’πόλη του τυριού’’.
4.Ενετοκρατία (1204 – 1645 μ.Χ.)
Α.(1204 – 1453) εποικισμός του "Βασίλειου της Κρήτης"
Β.(1453 – 1645) μεγάλη πολιτιστική ανάπτυξη (Κρητική Σχολή)
Ανέγερση επιβλητικών φρουρίων, οχυρωματικών και δημοσίων έργων
5.Τουρκοκρατία (1645 – 1898)
η δομή της πόλης, διαφοροποιήθηκε με βάση προγενέστερα χαρακτηριστικά, τυπικός διαχωρισμός σε μαχαλάδες και ενορίες με ονομασίες που παραμένουν και παραπέμπουν σε εκείνη την εποχή.
6.Τα Χανιά υπό Αιγυπτιακή Διοίκηση (1830 – 1841)
κοινωφελή έργα έξω από τα τείχη, αμαξωτοί οδικοί άξονες και τεχνικά έργα ανακατασκευή του καταστραμμένου Ενετικού φάρου στο λιμάνι
7.Κρητική πολιτεία (1898 – 1913)
Προβάλλει επιτακτική η ανάγκη ύπαρξης σχεδίου πόλεως το οποίο είναι τελικά έτοιμο σε κλίμακα 1:500 τον Ιανουάριο του 1901
επανάσταση του Θερίσου το 1905, ηγετική μορφή ο Ελ.Βενιζέλος
το 1911 κατασκευάζεται πάνω σε επιχώσεις των τειχών, σταυρόσχημη Δημοτική Αγορά.
Το 1913 γίνεται και τυπικά η ένωση με την Ελλάδα.
8.Σύχρονη εποχή
Το 1936 κατεδαφίζεται μερικώς ο νοτιοανατολικός προμαχώνας και επιχωματώνεται μεγάλο μέρος των οχυρώσεων.
1947 νέο ρυμοτομικό σχέδιο (Ρυμοτομικό Δοξιάδη)
H ανάπτυξη της νέας πόλης αλλάζει ρυθμούς τις αμέσως επόμενες δεκαετίες. Αρχικά η κατάσταση στην ιστορική πόλη των Χανίων επιδεινώθηκε
Πέμπτη 28 Μαΐου 2009
Παρασκευή 1 Μαΐου 2009
από την αρχαία Κυδωνία στην ...Βενετία της Ανατολής... η παλιά πόλη των Χανίων...
Αποτέλεσμα σταδιακής εξέλιξης και επεκτάσεων, η πόλη των Χανίων, ακολούθησε µια χαρακτηριστική πορεία ολοκλήρωσης, και αποτελεί µια ιδιαίτερη παράθεση στοιχείων με έντονη την ανάµιξη των λειτουργιών και των χρήσεων σε κοινωνικό και οικονοµικό επίπεδο, διατηρώντας την κεντρικότητα της µε τις ανθρώπινες διαστάσεις της και τον πολύ-λειτουργικό της χαρακτήρα. Αυτό το χαρακτηριστικό πρέπει να ληφθεί υπ’όψιν στα έργα που γίνονται σήµερα και στις πολιτικές που ακολουθούνται.
Το να παραμείνει κάποιος προσηλωμένος στο επίπεδο των πολιτιστικών παρεμβάσεων, ακόμα και εκεί που τα ιστορικά ίχνη είναι εμφανή, χωρίς να υπολογίσει την πολυπλοκότητα των οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων και θέτοντας σαν προτεραιότητα την ένταξη της σε καταλόγους πολιτιστικής κληρονομιάς έχει σημαντικές συνέπειες.
Μια από τις σημαντικότερες και απαραίτητες βελτιώσεις πρέπει, πιστεύω, να είναι η βιωσιμότητα και η ενίσχυση της κατοικίας με τις απαραίτητες υποδομές, την βελτίωση του κτηριακού όγκου και την παραμονή και προσέλκυση περισσότερων κατοίκων. Η ισότιμη και χωρίς αποκλεισμούς αντιμετώπιση τους με δραστικές παρεμβάσεις στην οικονομική διαχείριση και την ρύθμιση του τρόπου ζωής είναι ικανή συνθήκη για την βελτίωση της ποιότητας της ζωής στα κέντρα των ιστορικών πόλεων.
Αντιμετωπίζουμε τις πόλεις σύμφωνα με την ιστορικότητα τους και αναγνωρίζοντας την μοναδικότητα τους και είναι ανάγκη να αποδοθούν τα ιστορικά σύνολα στους πραγματικούς τους χρήστες, στους κατοίκους τους.
Μπορούμε να λογιστούμε την παλιά πόλη σαν ένα άλλοτε καθημερινό και άλλοτε “μαγικό” τοπίο που με την σειρά του είναι ένα “χρονολόγημα" που πρέπει αναγκαστικά να ξανά – γραφεί. Είναι μια συνεχής πορεία μέσα στο πλέγμα εκείνων των σημείων-τόπων της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και οι ανθρώπινες διαδικασίες που την διαμόρφωσαν. Τα Χανιά διατηρούν σε μεγάλο βαθμό όλα τα επικαλυπτόμενα στάδια της εξέλιξης τους. H αναγνώρισή της πόλης εξαρτάται από όλη την φυσική, πολιτική και πολιτιστική ιστορία της.
Για την ιστορική πόλη των Χανίων, και γενικότερα τέτοιων ιστορικών κέντρων πόλεων και ειδικά για τις υποβαθμισμένες περιοχές τους, η επιδίωξη είναι να προωθηθεί ένας καλύτερος συσχετισμός μεταξύ της ιδιωτικής και της κοινοτικής ζωής και να ενθαρρυνθούν οι κατάλληλες δραστηριότητες για την προσαρμογή στη σύγχρονη ζωή.
H ροή των επισκεπτών, των κατοίκων ή των τουριστών οδηγείται μέσα σε ένα λαβύρινθο επιλογών με την πόλη άλλοτε να χάνεται και άλλοτε να πλησιάζει. Εδώ πιστεύω ότι ο χρόνος είναι η άμυνα της πόλης για να αποφεύγει το να συμβαίνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Αυτό που μας ενδιαφέρει στις επεμβάσεις στο αστικό περιβάλλον που προκαλούν συχνά “φθορά”, είναι η δημιουργία συνθηκών που θα επιτρέψουν όχι μόνο την επιβίωση αλλά και την ένταξη των σημερινών έργων μέσα σε ένα προκαθορισμένο με ασφάλεια ίχνος, με όρους όπως η αποκατάσταση και η αξιοποίηση. Πώς οι μνήμες εκατό ή διακοσίων ή και λίγο περισσότερων χρόνων αποτυπώνονται στο χώρο ποια μορφή παίρνουν και ποια είναι η υποκειμενική πορεία του καθένα απέναντι σε ότι είχε συμβεί, πια είναι η δική μας τομή σε αυτές τις αντιθέσεις. Αυτή η εικόνα δεν αναφέρεται μόνο στις διαφορετικές ανθρώπινες δραστηριότητες στην ιστορική πόλη, όπως η κατοικία, αλλά και όλους τους τομείς και τις δράσεις της ανθρώπινης χρήσης του χώρου. H προσέγγιση της πόλης σαν αρχιτεκτονικό έργο, η ανάγνωση και αναγνώριση της μέσα από τις εμπειρίες όλων των πόλεων διαφοροποιούν αλλά και αντίθετα βοηθάνε στο να χαθεί η πόλη μέσα σ’ ένα συλλογικό παρελθόν, σε μια ομαδική μνήμη αδιαίρετου χώρου.
Μια αντίληψη για την πόλη σήμερα είναι ότι “σχηματίζεται” από διαφορετικές εικόνες, η διαδοχή των οποίων αφηγείται την ιστορία της και ταυτόχρονα ορίζει τον “χρόνο” στην πόλη. Είναι αδιάφορο το κατά πόσο η εικόνα με την συνηθισμένη προβολή των προσωπικών συνηθειών των κατοίκων στο δημόσιο χώρο, αλλάζοντας την χρήση ή την αισθητική του, αποκαλύπτεται σε αυτές τις παραπάνω σκέψεις.
Ταιριάζει στα κατοικημένα ιστορικά κέντρα, πιστεύω, να αποτελέσουν το αντικείμενο της προσπάθειας να βρεθεί η σχέση που έχει η πόλη σαν κάτι περισσότερο από ένα σύνολο κτισμένου όγκου, με τα χαρακτηριστικά και τις συμπεριφορές του πληθυσμού της. Μια τέτοια προσέγγιση έχει την ιδιαιτερότητα πως το υποκείμενο μεταφέρεται μέσα στα πραγματικά όρια της πόλης που αποτελεί το χώρο της μελέτης.
Ο χαρακτήρας και οι ιδιαιτερότητες των περιοχών της κατοικίας προσδιορίζεται από διαφορετικότητες και από τις ασχολίες των κατοίκων. Αυτό συμβαίνει σε χώρους της πόλης όπως οι δρόμοι και οι ακάλυπτοι, οι μεσοτοιχίες και μπροστά στα παράθυρα και τις όψεις των σπιτιών. Παρόμοια και η λειτουργία των δημόσιων χώρων προσδιορίζεται από τα χαρακτηριστικά της κοινότητας και τους τρόπους που αυτά εξωτερικεύονται ενώ ακόμα και σήμερα οι όψεις των κατοικιών στο ισόγειο (στην ιστορική πόλη) είναι “κλειστές” με χαμηλές πόρτες και τις πιο πολλές φορές ένα μόνο μικρό παράθυρο-φωταγωγό. Κανονικά παράθυρα ανοίγονται στο δεύτερο και στους πιο πάνω ορόφους και τελικά η όψη σαν επιφάνεια-όριο μεταξύ του “εσωτερικού” και του “έξω” περιβάλλεται με την σημασία του “μύθου” της πόλης που παγιδεύει κατοίκους και επισκέπτες.
Για παράδειγμα μπορεί να αναφέρουμε ότι σε μικρά κεραμικά πλακίδια της υστεροΜινωικής(;) εποχής απεικονίζονται διώροφες και τριώροφες κατοικίες που στο ισόγειο έχουν μοναδικό άνοιγμα αυτό της εισόδου. Αυτό πιστεύετε ότι συνέβαινε για λόγους προστασίας και για λόγους στατικούς. Τα συμπαγή και με μεγαλύτερο πάχος τοιχία του ισογείου προσφέρουν μεγαλύτερη σταθερότητα στην κατασκευή. Στους ορόφους παρουσιάζεται, ακόμη και σήμερα, το μοτίβο των τριών παραθύρων, τοποθετημένα σε ίσες αποστάσεις, κάτι που παραπέμπει στην “μαγική” ή συμβολική σημασία που είχε σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς αυτός ο αριθμός (3).
Ανακαλύπτεται μια συνέχεια, στην μορφή, σε όψεις, σε κατοικίες, στην ιστορική πόλη των Χανίων, με αντίστοιχα αρχαιολογικά ευρήματα, που είναι απεικονίσεις αρχαίων κατοικιών.
Είναι άγνωστο αν παρουσιάζονται ανάλογα παραδείγματα, τέτοιων ομοιοτήτων, τόσο εμφανών, στην όψη των κτηρίων και με τόσο έντονη συμβολική σημασία, ακόμα και τόσο διαφορετικών από την συνηθισμένη εικόνα των κατοικιών από τον δρόμο. Τελικά οι συγκεκριμένες περιπτώσεις δεν είναι αρκετές σε αριθμό, ούτως ή άλλως η κατασκευή αλλάζει και αλλοιώνεται με το πέρασμα του χρόνου και κάποια παραδείγματα ίσως είναι αποτέλεσμα μορφολογικής απομίμησης.
Αυτές οι χαρακτηριστικές λεπτομέρειες και γενικά οι δυνατότητες που δίνουν τα “παραδοσιακά” υλικά όπως η πέτρα και το ξύλο και ο τρόπος που αυτά ολοκληρώνουν την μορφή του κτηρίου πιθανόν να επιβιώνουν και να αποτελούν την “τέχνη” της οικοδομής από παλιότερα. Τα παραδείγματα χρονολογούνται από μια εποχή που οι περισσότερες κατασκευές ήταν έργα ανώνυμης αρχιτεκτονικής και χρειάζεται να δικαιολογηθούν όσα αναφέρονται σε αυτήν την παρένθεση.
Το να ακολουθήσεις μια διαδρομή μέσα στον “μύθο” της πόλης, έχει μια βέβαια μια διάρκεια αλλά αυτό που σε ολοκληρώνει δεν είναι μόνο η οπτική ή η ακουστική απόλαυση . Είναι μια μικρή ή μεγάλη αποκάλυψη και εξαρτάται από τον περιπατητή(;), τον μελετητή ή από αυτόν που τελικά “διηγείται” την διαδρομή αν αυτή η διάρκειά προεκτείνεται στην αναγνώριση οικείων χώρων ή την πρόκληση οικείων συναισθημάτων. Εικόνες από το παρελθόν και χαρακτηριστικά της μορφής, ακόμη και ιδιαιτερότητες στην κατασκευή αναγνωρίζονται από τους επισκέπτες κάθε στιγμή, σε ολόκληρη την πόλη.
Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι σε συζητήσεις με κατοίκους, αναφέρθηκαν σκέψεις ότι στα έργα που θα γίνουν (κυρίως όσο αφορά τις ανακατασκευές κατοικιών, ακόμα και όταν πρόκειται για επισκευές σημαντικών μορφολογικά κελυφών) αυτό που επιθυμούν είναι η εφαρμογή νέων τεχνολογιών και σύγχρονων υλικών. Αυτό γίνεται καθημερινά πραγματικότητα, πολύ αποτελεσματικά, αφού αποκαθίστανται(;) κτήρια σημαντικά για την “ποσότητα” και την ποιότητα της κατοικίας.
Τα αρχιτεκτονικά έργα έχουν μια συγκεκριμένη “κοινωνική μορφή” και όσο αφορά την πόλη και την κατασκευή της, ενώ είναι στενά συνδεδεμένη με την φύση, τα αρχικά στοιχεία του σχηματισμού της με το πέρασμα του χρόνου συγκεκριμενοποιούνται και μεταβάλλονται. Όμως αποτελεί ψευδαίσθηση ότι τα πάντα είναι δυνατά με την χρήση της τεχνολογίας που οδήγησε στην αντίληψη ότι η “κατάλληλη αρχιτεκτονική” αποτελεί την επίλυση όλων των προβλημάτων των πόλεων.
υποσημείωση:
Την τελευταία δεκαετία – δεκαπενταετία παρουσιάστηκε επίσης το φαινόµενο της εγκατάστασης µηχανηµάτων βιντεοσκόπησης και παρακολούθησης σε δηµόσιους χώρους. Πολλοί δικτυακοί οργανισμοί με επικεφαλής την Google ενδιαφέρθηκαν για την αναμετάδοση αντίστοιχων εικόνων, ανάλογης με αυτήν της χαρτογράφησης και φωτογράφησης της γης από δορυφόρο. Η κυριότερη διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι από το επίπεδο του δρόμου δίνεται η δυνατότητα παρακολούθησης τόσο της κίνησης όσο και των σταθερών οπτικών φυγών. Σε µερικές πόλεις το φαινόµενο πήρε µεγάλες διαστάσεις με επίσηµη δικαιολογία τον περιορισμό της εγκληµατικότητας. Οι κάμερες, κάθε μεγέθους και κάθε είδους συρρικνώνουν στην πραγµατικότητα ακόµη περισσότερο το δηµόσιο χώρο αφού χρησιμοποιούνται για την άσκηση ελέγχου ή και δίωξης σε βάρος μεμονωμένων ατόμων. Mε έκπληξη διαπιστώνεται ότι και για τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (G.I.S.) μια εξέλιξη τους αναφέρεται σε “neibourhood (γειτονιά) information systems” δηλαδή συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών για ένα επίπεδο που είναι προσβάσιμο και “ορατό” και από μεμονωμένους ερευνητές ή και καθημερινούς ανθρώπους, κατοίκους και επισκέπτες.
Το να παραμείνει κάποιος προσηλωμένος στο επίπεδο των πολιτιστικών παρεμβάσεων, ακόμα και εκεί που τα ιστορικά ίχνη είναι εμφανή, χωρίς να υπολογίσει την πολυπλοκότητα των οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων και θέτοντας σαν προτεραιότητα την ένταξη της σε καταλόγους πολιτιστικής κληρονομιάς έχει σημαντικές συνέπειες.
Μια από τις σημαντικότερες και απαραίτητες βελτιώσεις πρέπει, πιστεύω, να είναι η βιωσιμότητα και η ενίσχυση της κατοικίας με τις απαραίτητες υποδομές, την βελτίωση του κτηριακού όγκου και την παραμονή και προσέλκυση περισσότερων κατοίκων. Η ισότιμη και χωρίς αποκλεισμούς αντιμετώπιση τους με δραστικές παρεμβάσεις στην οικονομική διαχείριση και την ρύθμιση του τρόπου ζωής είναι ικανή συνθήκη για την βελτίωση της ποιότητας της ζωής στα κέντρα των ιστορικών πόλεων.
Αντιμετωπίζουμε τις πόλεις σύμφωνα με την ιστορικότητα τους και αναγνωρίζοντας την μοναδικότητα τους και είναι ανάγκη να αποδοθούν τα ιστορικά σύνολα στους πραγματικούς τους χρήστες, στους κατοίκους τους.
Μπορούμε να λογιστούμε την παλιά πόλη σαν ένα άλλοτε καθημερινό και άλλοτε “μαγικό” τοπίο που με την σειρά του είναι ένα “χρονολόγημα" που πρέπει αναγκαστικά να ξανά – γραφεί. Είναι μια συνεχής πορεία μέσα στο πλέγμα εκείνων των σημείων-τόπων της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και οι ανθρώπινες διαδικασίες που την διαμόρφωσαν. Τα Χανιά διατηρούν σε μεγάλο βαθμό όλα τα επικαλυπτόμενα στάδια της εξέλιξης τους. H αναγνώρισή της πόλης εξαρτάται από όλη την φυσική, πολιτική και πολιτιστική ιστορία της.
Για την ιστορική πόλη των Χανίων, και γενικότερα τέτοιων ιστορικών κέντρων πόλεων και ειδικά για τις υποβαθμισμένες περιοχές τους, η επιδίωξη είναι να προωθηθεί ένας καλύτερος συσχετισμός μεταξύ της ιδιωτικής και της κοινοτικής ζωής και να ενθαρρυνθούν οι κατάλληλες δραστηριότητες για την προσαρμογή στη σύγχρονη ζωή.
H ροή των επισκεπτών, των κατοίκων ή των τουριστών οδηγείται μέσα σε ένα λαβύρινθο επιλογών με την πόλη άλλοτε να χάνεται και άλλοτε να πλησιάζει. Εδώ πιστεύω ότι ο χρόνος είναι η άμυνα της πόλης για να αποφεύγει το να συμβαίνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Αυτό που μας ενδιαφέρει στις επεμβάσεις στο αστικό περιβάλλον που προκαλούν συχνά “φθορά”, είναι η δημιουργία συνθηκών που θα επιτρέψουν όχι μόνο την επιβίωση αλλά και την ένταξη των σημερινών έργων μέσα σε ένα προκαθορισμένο με ασφάλεια ίχνος, με όρους όπως η αποκατάσταση και η αξιοποίηση. Πώς οι μνήμες εκατό ή διακοσίων ή και λίγο περισσότερων χρόνων αποτυπώνονται στο χώρο ποια μορφή παίρνουν και ποια είναι η υποκειμενική πορεία του καθένα απέναντι σε ότι είχε συμβεί, πια είναι η δική μας τομή σε αυτές τις αντιθέσεις. Αυτή η εικόνα δεν αναφέρεται μόνο στις διαφορετικές ανθρώπινες δραστηριότητες στην ιστορική πόλη, όπως η κατοικία, αλλά και όλους τους τομείς και τις δράσεις της ανθρώπινης χρήσης του χώρου. H προσέγγιση της πόλης σαν αρχιτεκτονικό έργο, η ανάγνωση και αναγνώριση της μέσα από τις εμπειρίες όλων των πόλεων διαφοροποιούν αλλά και αντίθετα βοηθάνε στο να χαθεί η πόλη μέσα σ’ ένα συλλογικό παρελθόν, σε μια ομαδική μνήμη αδιαίρετου χώρου.
Μια αντίληψη για την πόλη σήμερα είναι ότι “σχηματίζεται” από διαφορετικές εικόνες, η διαδοχή των οποίων αφηγείται την ιστορία της και ταυτόχρονα ορίζει τον “χρόνο” στην πόλη. Είναι αδιάφορο το κατά πόσο η εικόνα με την συνηθισμένη προβολή των προσωπικών συνηθειών των κατοίκων στο δημόσιο χώρο, αλλάζοντας την χρήση ή την αισθητική του, αποκαλύπτεται σε αυτές τις παραπάνω σκέψεις.
Ταιριάζει στα κατοικημένα ιστορικά κέντρα, πιστεύω, να αποτελέσουν το αντικείμενο της προσπάθειας να βρεθεί η σχέση που έχει η πόλη σαν κάτι περισσότερο από ένα σύνολο κτισμένου όγκου, με τα χαρακτηριστικά και τις συμπεριφορές του πληθυσμού της. Μια τέτοια προσέγγιση έχει την ιδιαιτερότητα πως το υποκείμενο μεταφέρεται μέσα στα πραγματικά όρια της πόλης που αποτελεί το χώρο της μελέτης.
Ο χαρακτήρας και οι ιδιαιτερότητες των περιοχών της κατοικίας προσδιορίζεται από διαφορετικότητες και από τις ασχολίες των κατοίκων. Αυτό συμβαίνει σε χώρους της πόλης όπως οι δρόμοι και οι ακάλυπτοι, οι μεσοτοιχίες και μπροστά στα παράθυρα και τις όψεις των σπιτιών. Παρόμοια και η λειτουργία των δημόσιων χώρων προσδιορίζεται από τα χαρακτηριστικά της κοινότητας και τους τρόπους που αυτά εξωτερικεύονται ενώ ακόμα και σήμερα οι όψεις των κατοικιών στο ισόγειο (στην ιστορική πόλη) είναι “κλειστές” με χαμηλές πόρτες και τις πιο πολλές φορές ένα μόνο μικρό παράθυρο-φωταγωγό. Κανονικά παράθυρα ανοίγονται στο δεύτερο και στους πιο πάνω ορόφους και τελικά η όψη σαν επιφάνεια-όριο μεταξύ του “εσωτερικού” και του “έξω” περιβάλλεται με την σημασία του “μύθου” της πόλης που παγιδεύει κατοίκους και επισκέπτες.
Για παράδειγμα μπορεί να αναφέρουμε ότι σε μικρά κεραμικά πλακίδια της υστεροΜινωικής(;) εποχής απεικονίζονται διώροφες και τριώροφες κατοικίες που στο ισόγειο έχουν μοναδικό άνοιγμα αυτό της εισόδου. Αυτό πιστεύετε ότι συνέβαινε για λόγους προστασίας και για λόγους στατικούς. Τα συμπαγή και με μεγαλύτερο πάχος τοιχία του ισογείου προσφέρουν μεγαλύτερη σταθερότητα στην κατασκευή. Στους ορόφους παρουσιάζεται, ακόμη και σήμερα, το μοτίβο των τριών παραθύρων, τοποθετημένα σε ίσες αποστάσεις, κάτι που παραπέμπει στην “μαγική” ή συμβολική σημασία που είχε σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς αυτός ο αριθμός (3).
Ανακαλύπτεται μια συνέχεια, στην μορφή, σε όψεις, σε κατοικίες, στην ιστορική πόλη των Χανίων, με αντίστοιχα αρχαιολογικά ευρήματα, που είναι απεικονίσεις αρχαίων κατοικιών.
Είναι άγνωστο αν παρουσιάζονται ανάλογα παραδείγματα, τέτοιων ομοιοτήτων, τόσο εμφανών, στην όψη των κτηρίων και με τόσο έντονη συμβολική σημασία, ακόμα και τόσο διαφορετικών από την συνηθισμένη εικόνα των κατοικιών από τον δρόμο. Τελικά οι συγκεκριμένες περιπτώσεις δεν είναι αρκετές σε αριθμό, ούτως ή άλλως η κατασκευή αλλάζει και αλλοιώνεται με το πέρασμα του χρόνου και κάποια παραδείγματα ίσως είναι αποτέλεσμα μορφολογικής απομίμησης.
Αυτές οι χαρακτηριστικές λεπτομέρειες και γενικά οι δυνατότητες που δίνουν τα “παραδοσιακά” υλικά όπως η πέτρα και το ξύλο και ο τρόπος που αυτά ολοκληρώνουν την μορφή του κτηρίου πιθανόν να επιβιώνουν και να αποτελούν την “τέχνη” της οικοδομής από παλιότερα. Τα παραδείγματα χρονολογούνται από μια εποχή που οι περισσότερες κατασκευές ήταν έργα ανώνυμης αρχιτεκτονικής και χρειάζεται να δικαιολογηθούν όσα αναφέρονται σε αυτήν την παρένθεση.
Το να ακολουθήσεις μια διαδρομή μέσα στον “μύθο” της πόλης, έχει μια βέβαια μια διάρκεια αλλά αυτό που σε ολοκληρώνει δεν είναι μόνο η οπτική ή η ακουστική απόλαυση . Είναι μια μικρή ή μεγάλη αποκάλυψη και εξαρτάται από τον περιπατητή(;), τον μελετητή ή από αυτόν που τελικά “διηγείται” την διαδρομή αν αυτή η διάρκειά προεκτείνεται στην αναγνώριση οικείων χώρων ή την πρόκληση οικείων συναισθημάτων. Εικόνες από το παρελθόν και χαρακτηριστικά της μορφής, ακόμη και ιδιαιτερότητες στην κατασκευή αναγνωρίζονται από τους επισκέπτες κάθε στιγμή, σε ολόκληρη την πόλη.
Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι σε συζητήσεις με κατοίκους, αναφέρθηκαν σκέψεις ότι στα έργα που θα γίνουν (κυρίως όσο αφορά τις ανακατασκευές κατοικιών, ακόμα και όταν πρόκειται για επισκευές σημαντικών μορφολογικά κελυφών) αυτό που επιθυμούν είναι η εφαρμογή νέων τεχνολογιών και σύγχρονων υλικών. Αυτό γίνεται καθημερινά πραγματικότητα, πολύ αποτελεσματικά, αφού αποκαθίστανται(;) κτήρια σημαντικά για την “ποσότητα” και την ποιότητα της κατοικίας.
Τα αρχιτεκτονικά έργα έχουν μια συγκεκριμένη “κοινωνική μορφή” και όσο αφορά την πόλη και την κατασκευή της, ενώ είναι στενά συνδεδεμένη με την φύση, τα αρχικά στοιχεία του σχηματισμού της με το πέρασμα του χρόνου συγκεκριμενοποιούνται και μεταβάλλονται. Όμως αποτελεί ψευδαίσθηση ότι τα πάντα είναι δυνατά με την χρήση της τεχνολογίας που οδήγησε στην αντίληψη ότι η “κατάλληλη αρχιτεκτονική” αποτελεί την επίλυση όλων των προβλημάτων των πόλεων.
υποσημείωση:
Την τελευταία δεκαετία – δεκαπενταετία παρουσιάστηκε επίσης το φαινόµενο της εγκατάστασης µηχανηµάτων βιντεοσκόπησης και παρακολούθησης σε δηµόσιους χώρους. Πολλοί δικτυακοί οργανισμοί με επικεφαλής την Google ενδιαφέρθηκαν για την αναμετάδοση αντίστοιχων εικόνων, ανάλογης με αυτήν της χαρτογράφησης και φωτογράφησης της γης από δορυφόρο. Η κυριότερη διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι από το επίπεδο του δρόμου δίνεται η δυνατότητα παρακολούθησης τόσο της κίνησης όσο και των σταθερών οπτικών φυγών. Σε µερικές πόλεις το φαινόµενο πήρε µεγάλες διαστάσεις με επίσηµη δικαιολογία τον περιορισμό της εγκληµατικότητας. Οι κάμερες, κάθε μεγέθους και κάθε είδους συρρικνώνουν στην πραγµατικότητα ακόµη περισσότερο το δηµόσιο χώρο αφού χρησιμοποιούνται για την άσκηση ελέγχου ή και δίωξης σε βάρος μεμονωμένων ατόμων. Mε έκπληξη διαπιστώνεται ότι και για τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (G.I.S.) μια εξέλιξη τους αναφέρεται σε “neibourhood (γειτονιά) information systems” δηλαδή συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών για ένα επίπεδο που είναι προσβάσιμο και “ορατό” και από μεμονωμένους ερευνητές ή και καθημερινούς ανθρώπους, κατοίκους και επισκέπτες.
...για τις πόλεις...
Αν πλησιάσουμε την ανθρώπινη εμπειρία των πόλεων θα καταλάβουμε ότι η μορφή τους πλησιάζει και γεννιέται και από τον χώρο που τις περικυκλώνει και επαναλαμβάνονται για να αποκτήσουν την “νομιμότητα” στην οποία θα αρκεστούν μέχρι να μεταμορφωθούν σε μια άλλη διαφορετική, αλλά εξέλιξη της αρχικής, εικόνα.
H προσέγγιση και η σμίκρυνση ενός τόπου, η εξαφάνιση ενός στιγμιότυπου είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας να βρεθεί ένας κρίκος ανάμεσα σε χώρους που μπορεί να χαρακτηριστούν από κίνηση ή από μια στιγμιαία δυναμική, μια κατάληξη δηλαδή και σε χώρους που επικοινωνούν με το άπειρο (χωρίς όρια;).
Ίσως πρέπει να ψάξει κανείς στην παιδαγωγική διαδικασία της αρχιτεκτονικής για να βρει απαντήσεις για ένα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο: σχεδιασμένοι άξονες και επίπεδα που τέμνονται να παρουσιάζονται σαν στοιχεία αστικού περιεχομένου, ενώ πρόκειται για μεταφορά από το φυσικό περιβάλλον σε μια ανθρωπογενή κλίμακα.
Aν έψαχνα στο παρελθόν, σε ότι καθορίζει την πορεία και για ερείσματα που καθοδηγούν σίγουρα θα άρχιζα από ένα το μικρό “θέμα” (project) της πρώτης χρονιάς των σπουδών μου: Mνήμη ενός τόπου - (Memoire d’ un lieu)
Όσο και να μπορεί να εξοργίσει(;) κάποιον σαν παιδαγωγική προσέγγιση της πειθαρχίας που απαιτείται, ίσως να πλησιάζει τελικά στα πρότυπα και τα “σύμβολα” που συναντάμε συνήθως στους περιφραγμένους “λειτουργικούς” χώρους των ανθρώπινων δραστηριοτήτων αλλά μπορεί και να ανήκει και στα πλαίσια της πόλης όπου οι ανάγκες και οι πληροφορίες ανοίγονται στην εμπειρία για την κατανόηση της. Αναζήτηση που για πολλούς ανθρώπους με ανησυχίες έχει μεγάλη σημασία. Στις περιπτώσεις αυτές, αυτό που κυριαρχεί είναι η εικόνα παραμορφωμένη από την προσωπική αντίληψη, που γίνεται και αντικείμενο μελέτης της αρχιτεκτονικής.
Πρέπει να απαντήσουμε σε προβλήματα τοπικά ή ακόμα πιο ιδιαίτερα, προσωπικά, ερωτήματα του διάλογου και της διαμόρφωσης μιας πραγματικότητας εννοιών που οδηγούν στην αναγνώριση του οικείου σχεδιασμένου περιβάλλοντος μας. H αρχιτεκτονική είναι από τη φύση της συλλογική πράξη και είναι χαρακτηριστικό μόνιμο και απαραίτητο του πολιτισμού μας με τον οποίο γεννήθηκε και ξεκίνησε.
H προσέγγιση και η σμίκρυνση ενός τόπου, η εξαφάνιση ενός στιγμιότυπου είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας να βρεθεί ένας κρίκος ανάμεσα σε χώρους που μπορεί να χαρακτηριστούν από κίνηση ή από μια στιγμιαία δυναμική, μια κατάληξη δηλαδή και σε χώρους που επικοινωνούν με το άπειρο (χωρίς όρια;).
Ίσως πρέπει να ψάξει κανείς στην παιδαγωγική διαδικασία της αρχιτεκτονικής για να βρει απαντήσεις για ένα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο: σχεδιασμένοι άξονες και επίπεδα που τέμνονται να παρουσιάζονται σαν στοιχεία αστικού περιεχομένου, ενώ πρόκειται για μεταφορά από το φυσικό περιβάλλον σε μια ανθρωπογενή κλίμακα.
Aν έψαχνα στο παρελθόν, σε ότι καθορίζει την πορεία και για ερείσματα που καθοδηγούν σίγουρα θα άρχιζα από ένα το μικρό “θέμα” (project) της πρώτης χρονιάς των σπουδών μου: Mνήμη ενός τόπου - (Memoire d’ un lieu)
Όσο και να μπορεί να εξοργίσει(;) κάποιον σαν παιδαγωγική προσέγγιση της πειθαρχίας που απαιτείται, ίσως να πλησιάζει τελικά στα πρότυπα και τα “σύμβολα” που συναντάμε συνήθως στους περιφραγμένους “λειτουργικούς” χώρους των ανθρώπινων δραστηριοτήτων αλλά μπορεί και να ανήκει και στα πλαίσια της πόλης όπου οι ανάγκες και οι πληροφορίες ανοίγονται στην εμπειρία για την κατανόηση της. Αναζήτηση που για πολλούς ανθρώπους με ανησυχίες έχει μεγάλη σημασία. Στις περιπτώσεις αυτές, αυτό που κυριαρχεί είναι η εικόνα παραμορφωμένη από την προσωπική αντίληψη, που γίνεται και αντικείμενο μελέτης της αρχιτεκτονικής.
Πρέπει να απαντήσουμε σε προβλήματα τοπικά ή ακόμα πιο ιδιαίτερα, προσωπικά, ερωτήματα του διάλογου και της διαμόρφωσης μιας πραγματικότητας εννοιών που οδηγούν στην αναγνώριση του οικείου σχεδιασμένου περιβάλλοντος μας. H αρχιτεκτονική είναι από τη φύση της συλλογική πράξη και είναι χαρακτηριστικό μόνιμο και απαραίτητο του πολιτισμού μας με τον οποίο γεννήθηκε και ξεκίνησε.
...για την παλιά πόλη των Χανίων...
Οι ιστορικές πόλεις στην Μεσόγειο καταδεικνύουν τα στοιχεία διαβίωσης των μεγάλων πολιτισμών που έπαιξαν και συνεχίζουν να παίζουν αποφασιστικό ρόλο στο σχηματισμό του παγκόσμιου πολιτισμού και στις εκφράσεις του σήμερα.
Μέσα στα πλαίσια μεγάλων οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών που προκαλούν ανεπανόρθωτη επιδείνωση στις αστικές δομές, και στην αρχιτεκτονική, δηλαδή στα κελύφη και στον εύθραυστο και σύνθετο ιστό των ιστορικών πόλεων, είναι βέβαιο ότι πρέπει να εξασφαλιστεί η ζωή στα ιστορικά κέντρα. Πρέπει με μεγάλη προσοχή να επανέλθει ισορροπία μεταξύ της “εσωτερικής” και της ορατής δομής της ιστορικής πόλης ώστε η οικονομική και κοινωνική προοπτική και το μέλλον της να χαρακτηρίζεται από μια πιο ισχυρή δυναμική και να μπουν έτσι τα θεμέλια για την αναζωογόνηση της ιστορικής πόλης και σαν χώρου διαβίωσης. Μέχρι πρόσφατα ένα από τα πιο συνηθισμένα και αποτελεσματικά μέτρα ήταν η χορήγηση οικονομικών παραχωρήσεων, ακόμα και απαλλαγών, στις δημόσιες υπηρεσίες και τους ιδιώτες που είναι κύριοι των κτηρίων στις περιοχές κατοικίας, ώστε να εξασφαλιστεί ότι τα τελευταία ανακαινίζονται και συντηρούνται.
Κάθε πόλη είναι μοναδική με ξεχωριστό χαρακτήρα και πολεοδομικό ιστό και είναι ιδιαίτερη η προσπάθεια να εξεταστεί αυτό από κάθε άποψη.
Η δομή των ιστορικών πόλεων, ο χαρακτήρας της και οι χαράξεις των δρόμων πρέπει να διατηρηθούν ακόμα και μετά από αναπόφευκτες σημειακές επεμβάσεις διαρρύθμισης ή ανάπλασης πόσο μάλλον από την εφαρμογή εκτεταμένων επεμβάσεων. Η διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών της έχει αποφασιστική σημασία για την προστασία της πόλης. Η ύπαρξη και το ποσοστό στον υφιστάμενο οικοδομικό όγκο, στην παλιά πόλη των Χανίων και άλλων σημαντικών κτισμάτων κατάλληλων για μετατροπή σε χώρους διάφορων χρήσεων δίνουν τη δυνατότητα της συνέχειας στην δημιουργία ενός κέντρου του οποίου η διάσωση των ιστορικών χαρακτηριστικών και η προσπάθεια προστασίας του θεωρείται σήμερα σαν αυτονόητη προσπάθεια.
Tο γεγονός των μεταβολών των χαρακτηριστικών του πληθυσμού όπως της πυκνότητας και της δημογραφικής σύνθεσης πρέπει να γίνει εργαλείο για την ερμηνεία της εικόνας και της κατάστασης των ιστορικών πόλεων. Συμβαίνει σε διαφορετικές περιοχές μέσα στα ίδια τα ιστορικά αστικά κέντρα να ανανεώνεται η εικόνα του χώρου από σχεδιασμένες επεμβάσεις και αντίθετα αλλού περιοχές με μειονεκτικό ενδιαφέρον, να εγκαταλείπονται. Εκεί πρέπει να ιεραρχηθούν σαν κύριες κατευθύνσεις η υιοθέτηση και η εκτίμηση των κοινωνικών δεδομένων και η ανάληψη πρωτοβουλιών που θα εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στα προβλήματα της διαχείρισης του χώρου και στις διαδικασίες πληροφόρησης και συμμετοχής των κατοίκων στις αποφάσεις. Στόχος είναι να χρησιμοποιούνται τέτοιες διαδικασίες σήμερα στην προσπάθεια ανάπλασης κάθε ιστορικής πόλης.
Η διαχείριση των προβλημάτων σήμερα περιορίζεται σε προτάσεις, που επαναλαμβάνονται, με στόχο την “απόδοση” τους και που συχνά αδιαφορούν για το αποτέλεσμα και την διαμόρφωση του χώρου. Η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία που άμεσα σχετίζεται με τις ειδικές συνθήκες του τόπου στον οποίο πραγματοποιείται, και με τις κοινότητες, οφείλει να προβάλλει εκείνα τα ειδικά χαρακτηριστικά, που την αντιπροσωπεύουν.
Πρέπει στην παραπάνω διαπίστωση, να δεχτούμε σαν μοντέλο, την διατήρηση των κατοίκων και εάν είναι δυνατόν και την επιστροφή και άλλων. Το πρόβλημα αυτό είναι ιδιαίτερα αισθητό όπου η απρογραμμάτιστη και αποσπασματική δραστηριότητα καταστρέφει τη φυσιογνωμία των κοινοτήτων, αλλά και τον χαρακτήρα της πόλης και την κοινωνική ζωή στην κοινότητα, τους παράγοντες που προστατεύουν και που στηρίζουν τον πολιτισμό. Στόχος είναι, η ιστορική πόλη να είναι χώρος δραστηριοτήτων ζωής, με σεβασμό στο δομημένο περιβάλλον, και να προχωρήσει ο σχεδιασμός με καθοριστική παράμετρο την αντιμετώπιση της σαν ισότιμο μέρος ενός ευρύτερου αστικού κέντρου.
Οι απαιτήσεις που συνθέτουν τον δημόσιο χώρο στην πόλη, όπως οι αναγκαίοι ελεύθεροι χώροι και η κάλυψη από πράσινο, τα δίκτυα των υποδομών και τα μέσα μαζική μεταφοράς, η κυκλοφορίας ακόμα και οι επικοινωνίες αλλά και το σχήμα και η δυναμική της αγοράς εργασίας και τα οικονομικά και παραγωγικά χαρακτηριστικά έχουν μια αμφίδρομη σχέση με τις μεθόδους του σχεδιασμού.
Τελικά είναι κυρίως τα κοινωνικά και βέβαια τα οικονομικά δεδομένα που επηρεάζουν και ελέγχονται από την εφαρμογή αυτών των μεθόδων. Οι διαφορετικές οικονομικές δραστηριότητες που αναπτύσσονται μέσα στα όρια των ιστορικών κέντρων των πόλεων και έχουν να κάνουν κυρίως με τον τουρισμό και την αναψυχή, τις επιχειρήσεις ψυχαγωγίας και διασκέδασης και τα μικρά ξενοδοχεία και τα εστιατόρια, ανταγωνίζονται άλλες δραστηριότητες μέσα από ένα πλήθος αντιφάσεων και συμφερόντων που δεν συμβιβάζονται. Τέτοιες διαπιστώσεις γίνονται για πολλούς τομείς, όπως το περιβάλλον, η κυκλοφορία, την αδυναμία άλλης παραγωγικής λειτουργίας και τελικά και την κατοικία. Αυτό φάνηκε τις προηγούμενες δεκαετίες οπότε η κατοικία άρχισε να εγκαταλείπει τα κέντρα (και των ιστορικών πόλεων) λόγω των δυσμενών συνθηκών και της αντίθεσης με τον επιχειρηματικό και κερδοσκοπικό χαρακτήρα άλλων χρήσεων. Σημαντικά σε αυτό, είναι και τα χαρακτηριστικά της γαιοπροσόδου, η αξία πώλησης και ενοικίασης των ακίνητων και των ελάχιστων αδόμητων οικοπέδων και ο τρόπος με τον οποίο αυτά διαμορφώνονται.
Μια διαπίστωση είναι η αλλοίωση της ιστορικής κληρονομιάς ενός τόπου από την μαζική ανάπτυξη του φθηνού τουρισμού που δεν παρουσιάζει και την αναμενόμενη σταθερότητα. Είναι ορατοί τέτοιοι κίνδυνοι από την ανάπτυξη της βιομηχανίας τουριστικής προβολής και εκμετάλλευσης των πολιτιστικών στοιχείων των πόλεων.
Οι χρήσεις και η λειτουργία των ιστορικών κέντρων των ελληνικών πόλεων πρέπει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου των κατοίκων τους.
Η ανάπλαση των ιστορικών περιοχών, σε σχέση με τον σύγχρονο πολεοδομικό ιστό των πόλεων, δεν είναι προϋπόθεση μόνο για την τουριστική ανάπτυξη. Είναι μία πρόκληση απέναντι στην παγκόσμια κοινότητα αλλά και διαμορφώνει την κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων της πόλης. Έχει ενδιαφέρον να δούμε και μια σειρά από άλλα χαρακτηριστικά που ελέγχονται από το νομοθετικό πλαίσιο για την δόμηση και απλά “περιορίζονται” από τις διατάξεις για την προστασία και διατήρηση πόλεων και οικισμών στον ελληνικό χώρο. Τέτοια είναι οι προσθήκες και οι “τεχνικές” εγκαταστάσεις (π.χ. κλιματιστικά – πέργκολες και τέντες) όπως τα συναντάμε στις πόλεις, σε χώρους που παρουσιάζουν έντονη κινητικότητα και είναι ανοιχτοί για τους επισκέπτες. Τα εμπορικά καταστήματα και τα εστιατόρια διεισδύουν στις περιοχές κατοικίας. Χώροι αναψυχής κάθε μορφής γεννιούνται καθημερινά. Σε μερικές περιπτώσεις χρησιμοποιούν ελκυστικά κελύφη. Η προσπάθεια οριοθέτησης των κοινόχρηστων χώρων από τον εξοπλισμό αναψυχής ή για παράδειγμα ελέγχου του τρόπου έκθεσης των εμπορευμάτων στις αγορές, δεν αντιμετωπίζεται μόνο λόγο της μειωμένης πολιτικής βούλησης, αλλά και όταν ακόμη αυτή ήταν ισχυρή, λόγο της ανεπάρκειας του νομικού πλαισίου που καθορίζει τα περί κοινόχρηστων χώρων. Ένας άλλος ανασταλτικός παράγοντας είναι το κόστος που απαιτεί η διατήρηση συνεργείων απομάκρυνσης αντικειμένων – η αφαίρεση τους και η επαναφορά στην προηγούμενη κατάσταση.
Τα αποτελέσματα στα πλαίσια αναπλάσεων είναι προσωρινά αν και κρίνονται συχνά πετυχημένα από τους άμεσα ενδιαφερόμενους και το αγοραστικό κοινό, που βλέπουν με ευχαρίστηση τις αλλαγές.
Άλλα παραδείγματα για τα οποία ισχύει το ίδιο είναι η αλλοίωση του χαρακτήρα των κέντρων από τις διαφημιστικές επιγραφές, τις προσκλήσεις και τις αφίσες ακόμα και από τον εξοπλισμό των κοινόχρηστων χώρων, ειδικά όταν αντιμετωπίζονται προβλήματα στην εγκατάσταση του και την λειτουργία του. Η εικόνα αυτή μεταφέρεται με τις διαδικασίες επέκτασης των χρήσεων και στις αποκλειστικά περιοχές κατοικίας. Κανείς όμως από εμάς δεν θέλει χώρους που εξευγενίζονται και διατηρούνται αλλά παράλληλα “αποστειρώνονται” αισθητικά(;) ή χάνουν τις απλές καθημερινές ποιότητες που καθορίζουν την φυσιογνωμία τους.
Ειδικότερα για τον αστικό χώρο, και τον χώρο κατοικίας, οι οπτικές και οι ακουστικές ποιότητες, ακόμα και η οσμή του χώρου, όπως αντιστοιχούν στην ικανοποίηση των αισθήσεων, διαμορφώνουν την φυσιογνωμία του και την αισθητική του. Μέσα από αυτές τις αισθητηριακές αντιλήψεις ο χώρος συγκεκριμενοποιείται και βιώνεται, γίνεται “τόπος” ή γίνεται “κατοικία” με ταυτότητα, και μνήμη. Σήμερα πρέπει πια να θεωρούμε σαν πολιτιστική κληρονομιά το σύνολο του δομημένου χώρου, όχι μόνο κάποια κτήρια αλλά όλες τις αστικές δομές που μεταφέρουν και υποδηλώνουν τον ειδικό και μοναδικό χαρακτήρα του στο παράδειγμα κάθε πόλης. Η διερεύνηση της σχέσης που έχουν τα χαρακτηριστικά αυτά με τα οικονομικά – κοινωνικά δεδομένα στην πόλη είναι ένας τρόπος για να οριστούν οι ανάγκες για πολεοδομικά έργα και να εφαρμοστούν μέτρα για την προστασία της μοναδικής ταυτότητας των πόλεων αλλά και των κατοίκων τους.
Η προσπάθεια για την διερεύνηση της σχέσης και ενδεχόμενα την ταύτιση μεταξύ των διαφορετικών (λέξεων ή εννοιών): “πόλη” και “κυρίαρχη ιδεολογία” ή “κατοικία” και “κοινωνικές συνθήκες” επιτρέπεται από την μέχρι τώρα εμπειρία και για την περίπτωση στο ιστορικό κέντρο των Χανίων με την εξέλιξη των αρχικών γειτονιών κατοικίας και τον μετέπειτα σχηματισμό θυλάκων με την ίδια χρήση.
Η διερεύνηση, στην περίπτωση των συνθηκών κατοικίας γίνεται με την εξέταση σε μια διαδοχική σειρά εννοιών όπως:
(πρώτον) την δυνατότητα έκφρασης της ατομικής συνείδησης του κατοίκου της
(δεύτερον) τα εξειδικευμένα χαρακτηριστικά και τις διαδοχικές μεταξύ τους ποιότητες του ιστού, δηλαδή του οργανωμένου-δομημένου χώρου της πόλης.
Πολίτης (άτομο ή σύνολο), Πόλη (χώρος και φυσιογνωμία), είναι ο συνδυασμός που δίνει σαν αποτέλεσμα τον πολιτισμό της καθημερινής ζωής. Γίνεται χρήση του ονόματος “δημιουργία” και αναφέρεται στην πόλη σήμερα και όχι απλά στο γεγονός της “γέννησης” της, γιατί από τα σημάδια και τα ίχνη στην εξέλιξη της ικανοποιείται η ανάγκη αντιπαράθεσης αλλά και συνέχειας με το παρελθόν. Το γεγονός είναι ότι η ιστορία των Χανίων, της παλιάς πόλης και των πρώτων της επεκτάσεων, έχει μάλλον την ιδιότητα να εξαγνίζεται, όσο περνάει ο χρόνος, όπως ακριβώς αλλάζει και το τοπίο αν το παρατηρούμε από απόσταση. Η δυνατότητα συμμετοχής σε αυτή την διαδικασία κάθαρσης, όλων των επικαλυπτόμενων χαρακτηριστικών της, είναι σημαντική. Το χρονογράφημα του ιστορικού κέντρου είναι αποκαλυπτικό και για την εικόνα του σήμερα και για την μορφή των οργανωμένων-δομημένων χώρων σε αυτό και τελικά για την σημερινή πόλη σαν πολιτισμική έκφραση.
Αναφέρεται και η έννοια του χώρου, που εδώ είναι ο πολεοδομικός ιστός με όλες τις διαστάσεις του, ενώ στην ανάγνωση της εικόνας της πόλης ίση σημασία έχει και ο χρόνος, δηλαδή η χρονική διάσταση του τόπου. Στην αναγνώριση της φυσιογνωμίας των πόλεων, όπως επίσης και στις αισθητικές και αρχιτεκτονικές αναζητήσεις μας, πρέπει να υπολογίζουμε τον ιστορικό χρόνο, το παρόν και το παρελθόν.
Όπως πρέπει να έχουν συμμετοχή όλες οι “επικαλυπτόμενες πόλεις”, με διαφορετικές “ποιότητες” που επιμένουν να υπάρχουν σαν άδεια ή ερειπωμένα κελύφη ή σαν σημαντικά μνημεία, σαν άγνωστα μνημεία ή ακόμα και σαν “προβλήματα” ή αντιθέσεις στην όποια “κανονικότητα” του ιστού.
Το ιστορικό κέντρο στα Χανιά μπορεί να έχει αλλάξει, αν θέλουμε μπορούμε να πούμε ότι έχει αλλοιωθεί, σε σχέση με την εικόνα που είχε στην μνήμη και κάλυπτε τις συναισθηματικές ανάγκες κυρίως, ίσως και τις αισθητικές, κάποιων παλιότερων γενιών που το αναγνωρίζουν από τα σημάδια του χρόνου και την αφήγηση του.
Που είναι τα σημάδια αυτά;
Είναι εκεί που δημιουργείται η ατομική συνείδηση, από αυτή εξελίσσεται η συλλογική συνείδηση, που εκφράζεται σαν αυτό που εννοούμε με τον προηγούμενο όρο “δημιουργία”.
Αυτός ο χώρος που αναζητούμε βρίσκεται σίγουρα σε επαφή, όσο αφορά τις ιστορικές πόλεις, με τους χώρους κατοικίας.
Ο όρος με τον οποίο μπορούμε να αναφερθούμε στην διατήρηση αλλά και στην ανάπλαση του ιστορικού κέντρου, είναι επίσης η αναγνώριση της μνήμης όλων, ανεξάρτητα από την ένταση τους, των στιγμών της ιστορίας του. Σημασία έχει και ο ρόλος της διαδοχής στην κυριαρχία του τόπου και των επιπτώσεων τους στην μορφή του χώρου, στο πώς αυτά τα όρια διαμορφώνονται κάθε φορά. Και δεν πρέπει να υπολογίζουμε μόνο στις επεκτάσεις του ιστού και στις νέες(;) κάθε φορά διαφορές στην περίμετρο των τειχών, αλλά και στα “εσωτερικά” όρια και τις συνθήκες που διαμορφώνονται στις περιοχές κατοικίας, στα διοικητικά κέντρα και στις υπηρεσίες και τις υποδομές κάθε εποχής.
Η ιδιότητα του “αστικού” που δεν την συναντάμε σε όλα τα οικιστικά συγκροτήματα, τουλάχιστον όχι στον ίδιο βαθμό, μπορεί να αλλάζει, συχνά “αυξητικά”, τις ποιότητες και να μεγεθύνει τα χαρακτηριστικά του τόπου, ακόμα και τα περιγράμματα των κτηρίων, τους δρόμους και την κίνηση.
Απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η κλίμακα και η ποιότητα που έχουν οι λειτουργίες στον χώρο της πόλης, να προκαλούν μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στην μορφή(;) της και τον κάτοικο. Έτσι εκτός από τον τρόπο που αυτός ο χώρος (η κατοικία) γίνεται αντιληπτός, αναρωτιόμαστε και για το πώς διαμορφώνεται και χρησιμοποιείται από τις διαφορετικές κοινωνικές ομάδες ή για παράδειγμα τους μετανάστες στον ιδιαίτερο “τόπο” των γειτονιών στην ιστορική πόλη των Χανίων.
για τα τρία παραπάνω κείμενα πρέπει να γίνουν αναφορές στις εκδόσεις:
Μέσα στα πλαίσια μεγάλων οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών που προκαλούν ανεπανόρθωτη επιδείνωση στις αστικές δομές, και στην αρχιτεκτονική, δηλαδή στα κελύφη και στον εύθραυστο και σύνθετο ιστό των ιστορικών πόλεων, είναι βέβαιο ότι πρέπει να εξασφαλιστεί η ζωή στα ιστορικά κέντρα. Πρέπει με μεγάλη προσοχή να επανέλθει ισορροπία μεταξύ της “εσωτερικής” και της ορατής δομής της ιστορικής πόλης ώστε η οικονομική και κοινωνική προοπτική και το μέλλον της να χαρακτηρίζεται από μια πιο ισχυρή δυναμική και να μπουν έτσι τα θεμέλια για την αναζωογόνηση της ιστορικής πόλης και σαν χώρου διαβίωσης. Μέχρι πρόσφατα ένα από τα πιο συνηθισμένα και αποτελεσματικά μέτρα ήταν η χορήγηση οικονομικών παραχωρήσεων, ακόμα και απαλλαγών, στις δημόσιες υπηρεσίες και τους ιδιώτες που είναι κύριοι των κτηρίων στις περιοχές κατοικίας, ώστε να εξασφαλιστεί ότι τα τελευταία ανακαινίζονται και συντηρούνται.
Κάθε πόλη είναι μοναδική με ξεχωριστό χαρακτήρα και πολεοδομικό ιστό και είναι ιδιαίτερη η προσπάθεια να εξεταστεί αυτό από κάθε άποψη.
Η δομή των ιστορικών πόλεων, ο χαρακτήρας της και οι χαράξεις των δρόμων πρέπει να διατηρηθούν ακόμα και μετά από αναπόφευκτες σημειακές επεμβάσεις διαρρύθμισης ή ανάπλασης πόσο μάλλον από την εφαρμογή εκτεταμένων επεμβάσεων. Η διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών της έχει αποφασιστική σημασία για την προστασία της πόλης. Η ύπαρξη και το ποσοστό στον υφιστάμενο οικοδομικό όγκο, στην παλιά πόλη των Χανίων και άλλων σημαντικών κτισμάτων κατάλληλων για μετατροπή σε χώρους διάφορων χρήσεων δίνουν τη δυνατότητα της συνέχειας στην δημιουργία ενός κέντρου του οποίου η διάσωση των ιστορικών χαρακτηριστικών και η προσπάθεια προστασίας του θεωρείται σήμερα σαν αυτονόητη προσπάθεια.
Tο γεγονός των μεταβολών των χαρακτηριστικών του πληθυσμού όπως της πυκνότητας και της δημογραφικής σύνθεσης πρέπει να γίνει εργαλείο για την ερμηνεία της εικόνας και της κατάστασης των ιστορικών πόλεων. Συμβαίνει σε διαφορετικές περιοχές μέσα στα ίδια τα ιστορικά αστικά κέντρα να ανανεώνεται η εικόνα του χώρου από σχεδιασμένες επεμβάσεις και αντίθετα αλλού περιοχές με μειονεκτικό ενδιαφέρον, να εγκαταλείπονται. Εκεί πρέπει να ιεραρχηθούν σαν κύριες κατευθύνσεις η υιοθέτηση και η εκτίμηση των κοινωνικών δεδομένων και η ανάληψη πρωτοβουλιών που θα εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στα προβλήματα της διαχείρισης του χώρου και στις διαδικασίες πληροφόρησης και συμμετοχής των κατοίκων στις αποφάσεις. Στόχος είναι να χρησιμοποιούνται τέτοιες διαδικασίες σήμερα στην προσπάθεια ανάπλασης κάθε ιστορικής πόλης.
Η διαχείριση των προβλημάτων σήμερα περιορίζεται σε προτάσεις, που επαναλαμβάνονται, με στόχο την “απόδοση” τους και που συχνά αδιαφορούν για το αποτέλεσμα και την διαμόρφωση του χώρου. Η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία που άμεσα σχετίζεται με τις ειδικές συνθήκες του τόπου στον οποίο πραγματοποιείται, και με τις κοινότητες, οφείλει να προβάλλει εκείνα τα ειδικά χαρακτηριστικά, που την αντιπροσωπεύουν.
Πρέπει στην παραπάνω διαπίστωση, να δεχτούμε σαν μοντέλο, την διατήρηση των κατοίκων και εάν είναι δυνατόν και την επιστροφή και άλλων. Το πρόβλημα αυτό είναι ιδιαίτερα αισθητό όπου η απρογραμμάτιστη και αποσπασματική δραστηριότητα καταστρέφει τη φυσιογνωμία των κοινοτήτων, αλλά και τον χαρακτήρα της πόλης και την κοινωνική ζωή στην κοινότητα, τους παράγοντες που προστατεύουν και που στηρίζουν τον πολιτισμό. Στόχος είναι, η ιστορική πόλη να είναι χώρος δραστηριοτήτων ζωής, με σεβασμό στο δομημένο περιβάλλον, και να προχωρήσει ο σχεδιασμός με καθοριστική παράμετρο την αντιμετώπιση της σαν ισότιμο μέρος ενός ευρύτερου αστικού κέντρου.
Οι απαιτήσεις που συνθέτουν τον δημόσιο χώρο στην πόλη, όπως οι αναγκαίοι ελεύθεροι χώροι και η κάλυψη από πράσινο, τα δίκτυα των υποδομών και τα μέσα μαζική μεταφοράς, η κυκλοφορίας ακόμα και οι επικοινωνίες αλλά και το σχήμα και η δυναμική της αγοράς εργασίας και τα οικονομικά και παραγωγικά χαρακτηριστικά έχουν μια αμφίδρομη σχέση με τις μεθόδους του σχεδιασμού.
Τελικά είναι κυρίως τα κοινωνικά και βέβαια τα οικονομικά δεδομένα που επηρεάζουν και ελέγχονται από την εφαρμογή αυτών των μεθόδων. Οι διαφορετικές οικονομικές δραστηριότητες που αναπτύσσονται μέσα στα όρια των ιστορικών κέντρων των πόλεων και έχουν να κάνουν κυρίως με τον τουρισμό και την αναψυχή, τις επιχειρήσεις ψυχαγωγίας και διασκέδασης και τα μικρά ξενοδοχεία και τα εστιατόρια, ανταγωνίζονται άλλες δραστηριότητες μέσα από ένα πλήθος αντιφάσεων και συμφερόντων που δεν συμβιβάζονται. Τέτοιες διαπιστώσεις γίνονται για πολλούς τομείς, όπως το περιβάλλον, η κυκλοφορία, την αδυναμία άλλης παραγωγικής λειτουργίας και τελικά και την κατοικία. Αυτό φάνηκε τις προηγούμενες δεκαετίες οπότε η κατοικία άρχισε να εγκαταλείπει τα κέντρα (και των ιστορικών πόλεων) λόγω των δυσμενών συνθηκών και της αντίθεσης με τον επιχειρηματικό και κερδοσκοπικό χαρακτήρα άλλων χρήσεων. Σημαντικά σε αυτό, είναι και τα χαρακτηριστικά της γαιοπροσόδου, η αξία πώλησης και ενοικίασης των ακίνητων και των ελάχιστων αδόμητων οικοπέδων και ο τρόπος με τον οποίο αυτά διαμορφώνονται.
Μια διαπίστωση είναι η αλλοίωση της ιστορικής κληρονομιάς ενός τόπου από την μαζική ανάπτυξη του φθηνού τουρισμού που δεν παρουσιάζει και την αναμενόμενη σταθερότητα. Είναι ορατοί τέτοιοι κίνδυνοι από την ανάπτυξη της βιομηχανίας τουριστικής προβολής και εκμετάλλευσης των πολιτιστικών στοιχείων των πόλεων.
Οι χρήσεις και η λειτουργία των ιστορικών κέντρων των ελληνικών πόλεων πρέπει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου των κατοίκων τους.
Η ανάπλαση των ιστορικών περιοχών, σε σχέση με τον σύγχρονο πολεοδομικό ιστό των πόλεων, δεν είναι προϋπόθεση μόνο για την τουριστική ανάπτυξη. Είναι μία πρόκληση απέναντι στην παγκόσμια κοινότητα αλλά και διαμορφώνει την κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων της πόλης. Έχει ενδιαφέρον να δούμε και μια σειρά από άλλα χαρακτηριστικά που ελέγχονται από το νομοθετικό πλαίσιο για την δόμηση και απλά “περιορίζονται” από τις διατάξεις για την προστασία και διατήρηση πόλεων και οικισμών στον ελληνικό χώρο. Τέτοια είναι οι προσθήκες και οι “τεχνικές” εγκαταστάσεις (π.χ. κλιματιστικά – πέργκολες και τέντες) όπως τα συναντάμε στις πόλεις, σε χώρους που παρουσιάζουν έντονη κινητικότητα και είναι ανοιχτοί για τους επισκέπτες. Τα εμπορικά καταστήματα και τα εστιατόρια διεισδύουν στις περιοχές κατοικίας. Χώροι αναψυχής κάθε μορφής γεννιούνται καθημερινά. Σε μερικές περιπτώσεις χρησιμοποιούν ελκυστικά κελύφη. Η προσπάθεια οριοθέτησης των κοινόχρηστων χώρων από τον εξοπλισμό αναψυχής ή για παράδειγμα ελέγχου του τρόπου έκθεσης των εμπορευμάτων στις αγορές, δεν αντιμετωπίζεται μόνο λόγο της μειωμένης πολιτικής βούλησης, αλλά και όταν ακόμη αυτή ήταν ισχυρή, λόγο της ανεπάρκειας του νομικού πλαισίου που καθορίζει τα περί κοινόχρηστων χώρων. Ένας άλλος ανασταλτικός παράγοντας είναι το κόστος που απαιτεί η διατήρηση συνεργείων απομάκρυνσης αντικειμένων – η αφαίρεση τους και η επαναφορά στην προηγούμενη κατάσταση.
Τα αποτελέσματα στα πλαίσια αναπλάσεων είναι προσωρινά αν και κρίνονται συχνά πετυχημένα από τους άμεσα ενδιαφερόμενους και το αγοραστικό κοινό, που βλέπουν με ευχαρίστηση τις αλλαγές.
Άλλα παραδείγματα για τα οποία ισχύει το ίδιο είναι η αλλοίωση του χαρακτήρα των κέντρων από τις διαφημιστικές επιγραφές, τις προσκλήσεις και τις αφίσες ακόμα και από τον εξοπλισμό των κοινόχρηστων χώρων, ειδικά όταν αντιμετωπίζονται προβλήματα στην εγκατάσταση του και την λειτουργία του. Η εικόνα αυτή μεταφέρεται με τις διαδικασίες επέκτασης των χρήσεων και στις αποκλειστικά περιοχές κατοικίας. Κανείς όμως από εμάς δεν θέλει χώρους που εξευγενίζονται και διατηρούνται αλλά παράλληλα “αποστειρώνονται” αισθητικά(;) ή χάνουν τις απλές καθημερινές ποιότητες που καθορίζουν την φυσιογνωμία τους.
Ειδικότερα για τον αστικό χώρο, και τον χώρο κατοικίας, οι οπτικές και οι ακουστικές ποιότητες, ακόμα και η οσμή του χώρου, όπως αντιστοιχούν στην ικανοποίηση των αισθήσεων, διαμορφώνουν την φυσιογνωμία του και την αισθητική του. Μέσα από αυτές τις αισθητηριακές αντιλήψεις ο χώρος συγκεκριμενοποιείται και βιώνεται, γίνεται “τόπος” ή γίνεται “κατοικία” με ταυτότητα, και μνήμη. Σήμερα πρέπει πια να θεωρούμε σαν πολιτιστική κληρονομιά το σύνολο του δομημένου χώρου, όχι μόνο κάποια κτήρια αλλά όλες τις αστικές δομές που μεταφέρουν και υποδηλώνουν τον ειδικό και μοναδικό χαρακτήρα του στο παράδειγμα κάθε πόλης. Η διερεύνηση της σχέσης που έχουν τα χαρακτηριστικά αυτά με τα οικονομικά – κοινωνικά δεδομένα στην πόλη είναι ένας τρόπος για να οριστούν οι ανάγκες για πολεοδομικά έργα και να εφαρμοστούν μέτρα για την προστασία της μοναδικής ταυτότητας των πόλεων αλλά και των κατοίκων τους.
Η προσπάθεια για την διερεύνηση της σχέσης και ενδεχόμενα την ταύτιση μεταξύ των διαφορετικών (λέξεων ή εννοιών): “πόλη” και “κυρίαρχη ιδεολογία” ή “κατοικία” και “κοινωνικές συνθήκες” επιτρέπεται από την μέχρι τώρα εμπειρία και για την περίπτωση στο ιστορικό κέντρο των Χανίων με την εξέλιξη των αρχικών γειτονιών κατοικίας και τον μετέπειτα σχηματισμό θυλάκων με την ίδια χρήση.
Η διερεύνηση, στην περίπτωση των συνθηκών κατοικίας γίνεται με την εξέταση σε μια διαδοχική σειρά εννοιών όπως:
(πρώτον) την δυνατότητα έκφρασης της ατομικής συνείδησης του κατοίκου της
(δεύτερον) τα εξειδικευμένα χαρακτηριστικά και τις διαδοχικές μεταξύ τους ποιότητες του ιστού, δηλαδή του οργανωμένου-δομημένου χώρου της πόλης.
Πολίτης (άτομο ή σύνολο), Πόλη (χώρος και φυσιογνωμία), είναι ο συνδυασμός που δίνει σαν αποτέλεσμα τον πολιτισμό της καθημερινής ζωής. Γίνεται χρήση του ονόματος “δημιουργία” και αναφέρεται στην πόλη σήμερα και όχι απλά στο γεγονός της “γέννησης” της, γιατί από τα σημάδια και τα ίχνη στην εξέλιξη της ικανοποιείται η ανάγκη αντιπαράθεσης αλλά και συνέχειας με το παρελθόν. Το γεγονός είναι ότι η ιστορία των Χανίων, της παλιάς πόλης και των πρώτων της επεκτάσεων, έχει μάλλον την ιδιότητα να εξαγνίζεται, όσο περνάει ο χρόνος, όπως ακριβώς αλλάζει και το τοπίο αν το παρατηρούμε από απόσταση. Η δυνατότητα συμμετοχής σε αυτή την διαδικασία κάθαρσης, όλων των επικαλυπτόμενων χαρακτηριστικών της, είναι σημαντική. Το χρονογράφημα του ιστορικού κέντρου είναι αποκαλυπτικό και για την εικόνα του σήμερα και για την μορφή των οργανωμένων-δομημένων χώρων σε αυτό και τελικά για την σημερινή πόλη σαν πολιτισμική έκφραση.
Αναφέρεται και η έννοια του χώρου, που εδώ είναι ο πολεοδομικός ιστός με όλες τις διαστάσεις του, ενώ στην ανάγνωση της εικόνας της πόλης ίση σημασία έχει και ο χρόνος, δηλαδή η χρονική διάσταση του τόπου. Στην αναγνώριση της φυσιογνωμίας των πόλεων, όπως επίσης και στις αισθητικές και αρχιτεκτονικές αναζητήσεις μας, πρέπει να υπολογίζουμε τον ιστορικό χρόνο, το παρόν και το παρελθόν.
Όπως πρέπει να έχουν συμμετοχή όλες οι “επικαλυπτόμενες πόλεις”, με διαφορετικές “ποιότητες” που επιμένουν να υπάρχουν σαν άδεια ή ερειπωμένα κελύφη ή σαν σημαντικά μνημεία, σαν άγνωστα μνημεία ή ακόμα και σαν “προβλήματα” ή αντιθέσεις στην όποια “κανονικότητα” του ιστού.
Το ιστορικό κέντρο στα Χανιά μπορεί να έχει αλλάξει, αν θέλουμε μπορούμε να πούμε ότι έχει αλλοιωθεί, σε σχέση με την εικόνα που είχε στην μνήμη και κάλυπτε τις συναισθηματικές ανάγκες κυρίως, ίσως και τις αισθητικές, κάποιων παλιότερων γενιών που το αναγνωρίζουν από τα σημάδια του χρόνου και την αφήγηση του.
Που είναι τα σημάδια αυτά;
Είναι εκεί που δημιουργείται η ατομική συνείδηση, από αυτή εξελίσσεται η συλλογική συνείδηση, που εκφράζεται σαν αυτό που εννοούμε με τον προηγούμενο όρο “δημιουργία”.
Αυτός ο χώρος που αναζητούμε βρίσκεται σίγουρα σε επαφή, όσο αφορά τις ιστορικές πόλεις, με τους χώρους κατοικίας.
Ο όρος με τον οποίο μπορούμε να αναφερθούμε στην διατήρηση αλλά και στην ανάπλαση του ιστορικού κέντρου, είναι επίσης η αναγνώριση της μνήμης όλων, ανεξάρτητα από την ένταση τους, των στιγμών της ιστορίας του. Σημασία έχει και ο ρόλος της διαδοχής στην κυριαρχία του τόπου και των επιπτώσεων τους στην μορφή του χώρου, στο πώς αυτά τα όρια διαμορφώνονται κάθε φορά. Και δεν πρέπει να υπολογίζουμε μόνο στις επεκτάσεις του ιστού και στις νέες(;) κάθε φορά διαφορές στην περίμετρο των τειχών, αλλά και στα “εσωτερικά” όρια και τις συνθήκες που διαμορφώνονται στις περιοχές κατοικίας, στα διοικητικά κέντρα και στις υπηρεσίες και τις υποδομές κάθε εποχής.
Η ιδιότητα του “αστικού” που δεν την συναντάμε σε όλα τα οικιστικά συγκροτήματα, τουλάχιστον όχι στον ίδιο βαθμό, μπορεί να αλλάζει, συχνά “αυξητικά”, τις ποιότητες και να μεγεθύνει τα χαρακτηριστικά του τόπου, ακόμα και τα περιγράμματα των κτηρίων, τους δρόμους και την κίνηση.
Απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η κλίμακα και η ποιότητα που έχουν οι λειτουργίες στον χώρο της πόλης, να προκαλούν μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στην μορφή(;) της και τον κάτοικο. Έτσι εκτός από τον τρόπο που αυτός ο χώρος (η κατοικία) γίνεται αντιληπτός, αναρωτιόμαστε και για το πώς διαμορφώνεται και χρησιμοποιείται από τις διαφορετικές κοινωνικές ομάδες ή για παράδειγμα τους μετανάστες στον ιδιαίτερο “τόπο” των γειτονιών στην ιστορική πόλη των Χανίων.
για τα τρία παραπάνω κείμενα πρέπει να γίνουν αναφορές στις εκδόσεις:
1. Ι.Στεφάνου “Η φυσιογνωμία της Ελληνικής πόλης” Ε.Μ.Π. / ΥΠΕΧΩΔΕ Αθήνα 2000
2. ΝΤ.Ν. Κόνσολα “Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ” Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1995
3. The Resolutions of Bruges: Principles Governing the Rehabilitation of Historic Towns Submitted to the International Symposium on the Conservation of Historic Towns Bruges, 12-15 May1975 I.C.O.MO.S.
4. Gaston Bachelard “La poetique de l’ espace” Presses Universitaires de France, Paris 1989