Το να παραμείνει κάποιος προσηλωμένος στο επίπεδο των πολιτιστικών παρεμβάσεων, ακόμα και εκεί που τα ιστορικά ίχνη είναι εμφανή, χωρίς να υπολογίσει την πολυπλοκότητα των οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων και θέτοντας σαν προτεραιότητα την ένταξη της σε καταλόγους πολιτιστικής κληρονομιάς έχει σημαντικές συνέπειες.
Μια από τις σημαντικότερες και απαραίτητες βελτιώσεις πρέπει, πιστεύω, να είναι η βιωσιμότητα και η ενίσχυση της κατοικίας με τις απαραίτητες υποδομές, την βελτίωση του κτηριακού όγκου και την παραμονή και προσέλκυση περισσότερων κατοίκων. Η ισότιμη και χωρίς αποκλεισμούς αντιμετώπιση τους με δραστικές παρεμβάσεις στην οικονομική διαχείριση και την ρύθμιση του τρόπου ζωής είναι ικανή συνθήκη για την βελτίωση της ποιότητας της ζωής στα κέντρα των ιστορικών πόλεων.
Αντιμετωπίζουμε τις πόλεις σύμφωνα με την ιστορικότητα τους και αναγνωρίζοντας την μοναδικότητα τους και είναι ανάγκη να αποδοθούν τα ιστορικά σύνολα στους πραγματικούς τους χρήστες, στους κατοίκους τους.
Μπορούμε να λογιστούμε την παλιά πόλη σαν ένα άλλοτε καθημερινό και άλλοτε “μαγικό” τοπίο που με την σειρά του είναι ένα “χρονολόγημα" που πρέπει αναγκαστικά να ξανά – γραφεί. Είναι μια συνεχής πορεία μέσα στο πλέγμα εκείνων των σημείων-τόπων της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και οι ανθρώπινες διαδικασίες που την διαμόρφωσαν. Τα Χανιά διατηρούν σε μεγάλο βαθμό όλα τα επικαλυπτόμενα στάδια της εξέλιξης τους. H αναγνώρισή της πόλης εξαρτάται από όλη την φυσική, πολιτική και πολιτιστική ιστορία της.
Για την ιστορική πόλη των Χανίων, και γενικότερα τέτοιων ιστορικών κέντρων πόλεων και ειδικά για τις υποβαθμισμένες περιοχές τους, η επιδίωξη είναι να προωθηθεί ένας καλύτερος συσχετισμός μεταξύ της ιδιωτικής και της κοινοτικής ζωής και να ενθαρρυνθούν οι κατάλληλες δραστηριότητες για την προσαρμογή στη σύγχρονη ζωή.
H ροή των επισκεπτών, των κατοίκων ή των τουριστών οδηγείται μέσα σε ένα λαβύρινθο επιλογών με την πόλη άλλοτε να χάνεται και άλλοτε να πλησιάζει. Εδώ πιστεύω ότι ο χρόνος είναι η άμυνα της πόλης για να αποφεύγει το να συμβαίνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Αυτό που μας ενδιαφέρει στις επεμβάσεις στο αστικό περιβάλλον που προκαλούν συχνά “φθορά”, είναι η δημιουργία συνθηκών που θα επιτρέψουν όχι μόνο την επιβίωση αλλά και την ένταξη των σημερινών έργων μέσα σε ένα προκαθορισμένο με ασφάλεια ίχνος, με όρους όπως η αποκατάσταση και η αξιοποίηση. Πώς οι μνήμες εκατό ή διακοσίων ή και λίγο περισσότερων χρόνων αποτυπώνονται στο χώρο ποια μορφή παίρνουν και ποια είναι η υποκειμενική πορεία του καθένα απέναντι σε ότι είχε συμβεί, πια είναι η δική μας τομή σε αυτές τις αντιθέσεις. Αυτή η εικόνα δεν αναφέρεται μόνο στις διαφορετικές ανθρώπινες δραστηριότητες στην ιστορική πόλη, όπως η κατοικία, αλλά και όλους τους τομείς και τις δράσεις της ανθρώπινης χρήσης του χώρου. H προσέγγιση της πόλης σαν αρχιτεκτονικό έργο, η ανάγνωση και αναγνώριση της μέσα από τις εμπειρίες όλων των πόλεων διαφοροποιούν αλλά και αντίθετα βοηθάνε στο να χαθεί η πόλη μέσα σ’ ένα συλλογικό παρελθόν, σε μια ομαδική μνήμη αδιαίρετου χώρου.
Μια αντίληψη για την πόλη σήμερα είναι ότι “σχηματίζεται” από διαφορετικές εικόνες, η διαδοχή των οποίων αφηγείται την ιστορία της και ταυτόχρονα ορίζει τον “χρόνο” στην πόλη. Είναι αδιάφορο το κατά πόσο η εικόνα με την συνηθισμένη προβολή των προσωπικών συνηθειών των κατοίκων στο δημόσιο χώρο, αλλάζοντας την χρήση ή την αισθητική του, αποκαλύπτεται σε αυτές τις παραπάνω σκέψεις.
Ταιριάζει στα κατοικημένα ιστορικά κέντρα, πιστεύω, να αποτελέσουν το αντικείμενο της προσπάθειας να βρεθεί η σχέση που έχει η πόλη σαν κάτι περισσότερο από ένα σύνολο κτισμένου όγκου, με τα χαρακτηριστικά και τις συμπεριφορές του πληθυσμού της. Μια τέτοια προσέγγιση έχει την ιδιαιτερότητα πως το υποκείμενο μεταφέρεται μέσα στα πραγματικά όρια της πόλης που αποτελεί το χώρο της μελέτης.
Ο χαρακτήρας και οι ιδιαιτερότητες των περιοχών της κατοικίας προσδιορίζεται από διαφορετικότητες και από τις ασχολίες των κατοίκων. Αυτό συμβαίνει σε χώρους της πόλης όπως οι δρόμοι και οι ακάλυπτοι, οι μεσοτοιχίες και μπροστά στα παράθυρα και τις όψεις των σπιτιών. Παρόμοια και η λειτουργία των δημόσιων χώρων προσδιορίζεται από τα χαρακτηριστικά της κοινότητας και τους τρόπους που αυτά εξωτερικεύονται ενώ ακόμα και σήμερα οι όψεις των κατοικιών στο ισόγειο (στην ιστορική πόλη) είναι “κλειστές” με χαμηλές πόρτες και τις πιο πολλές φορές ένα μόνο μικρό παράθυρο-φωταγωγό. Κανονικά παράθυρα ανοίγονται στο δεύτερο και στους πιο πάνω ορόφους και τελικά η όψη σαν επιφάνεια-όριο μεταξύ του “εσωτερικού” και του “έξω” περιβάλλεται με την σημασία του “μύθου” της πόλης που παγιδεύει κατοίκους και επισκέπτες.
Για παράδειγμα μπορεί να αναφέρουμε ότι σε μικρά κεραμικά πλακίδια της υστεροΜινωικής(;) εποχής απεικονίζονται διώροφες και τριώροφες κατοικίες που στο ισόγειο έχουν μοναδικό άνοιγμα αυτό της εισόδου. Αυτό πιστεύετε ότι συνέβαινε για λόγους προστασίας και για λόγους στατικούς. Τα συμπαγή και με μεγαλύτερο πάχος τοιχία του ισογείου προσφέρουν μεγαλύτερη σταθερότητα στην κατασκευή. Στους ορόφους παρουσιάζεται, ακόμη και σήμερα, το μοτίβο των τριών παραθύρων, τοποθετημένα σε ίσες αποστάσεις, κάτι που παραπέμπει στην “μαγική” ή συμβολική σημασία που είχε σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς αυτός ο αριθμός (3).
Ανακαλύπτεται μια συνέχεια, στην μορφή, σε όψεις, σε κατοικίες, στην ιστορική πόλη των Χανίων, με αντίστοιχα αρχαιολογικά ευρήματα, που είναι απεικονίσεις αρχαίων κατοικιών.
Είναι άγνωστο αν παρουσιάζονται ανάλογα παραδείγματα, τέτοιων ομοιοτήτων, τόσο εμφανών, στην όψη των κτηρίων και με τόσο έντονη συμβολική σημασία, ακόμα και τόσο διαφορετικών από την συνηθισμένη εικόνα των κατοικιών από τον δρόμο. Τελικά οι συγκεκριμένες περιπτώσεις δεν είναι αρκετές σε αριθμό, ούτως ή άλλως η κατασκευή αλλάζει και αλλοιώνεται με το πέρασμα του χρόνου και κάποια παραδείγματα ίσως είναι αποτέλεσμα μορφολογικής απομίμησης.
Αυτές οι χαρακτηριστικές λεπτομέρειες και γενικά οι δυνατότητες που δίνουν τα “παραδοσιακά” υλικά όπως η πέτρα και το ξύλο και ο τρόπος που αυτά ολοκληρώνουν την μορφή του κτηρίου πιθανόν να επιβιώνουν και να αποτελούν την “τέχνη” της οικοδομής από παλιότερα. Τα παραδείγματα χρονολογούνται από μια εποχή που οι περισσότερες κατασκευές ήταν έργα ανώνυμης αρχιτεκτονικής και χρειάζεται να δικαιολογηθούν όσα αναφέρονται σε αυτήν την παρένθεση.
Το να ακολουθήσεις μια διαδρομή μέσα στον “μύθο” της πόλης, έχει μια βέβαια μια διάρκεια αλλά αυτό που σε ολοκληρώνει δεν είναι μόνο η οπτική ή η ακουστική απόλαυση . Είναι μια μικρή ή μεγάλη αποκάλυψη και εξαρτάται από τον περιπατητή(;), τον μελετητή ή από αυτόν που τελικά “διηγείται” την διαδρομή αν αυτή η διάρκειά προεκτείνεται στην αναγνώριση οικείων χώρων ή την πρόκληση οικείων συναισθημάτων. Εικόνες από το παρελθόν και χαρακτηριστικά της μορφής, ακόμη και ιδιαιτερότητες στην κατασκευή αναγνωρίζονται από τους επισκέπτες κάθε στιγμή, σε ολόκληρη την πόλη.
Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι σε συζητήσεις με κατοίκους, αναφέρθηκαν σκέψεις ότι στα έργα που θα γίνουν (κυρίως όσο αφορά τις ανακατασκευές κατοικιών, ακόμα και όταν πρόκειται για επισκευές σημαντικών μορφολογικά κελυφών) αυτό που επιθυμούν είναι η εφαρμογή νέων τεχνολογιών και σύγχρονων υλικών. Αυτό γίνεται καθημερινά πραγματικότητα, πολύ αποτελεσματικά, αφού αποκαθίστανται(;) κτήρια σημαντικά για την “ποσότητα” και την ποιότητα της κατοικίας.
Τα αρχιτεκτονικά έργα έχουν μια συγκεκριμένη “κοινωνική μορφή” και όσο αφορά την πόλη και την κατασκευή της, ενώ είναι στενά συνδεδεμένη με την φύση, τα αρχικά στοιχεία του σχηματισμού της με το πέρασμα του χρόνου συγκεκριμενοποιούνται και μεταβάλλονται. Όμως αποτελεί ψευδαίσθηση ότι τα πάντα είναι δυνατά με την χρήση της τεχνολογίας που οδήγησε στην αντίληψη ότι η “κατάλληλη αρχιτεκτονική” αποτελεί την επίλυση όλων των προβλημάτων των πόλεων.
υποσημείωση:
Την τελευταία δεκαετία – δεκαπενταετία παρουσιάστηκε επίσης το φαινόµενο της εγκατάστασης µηχανηµάτων βιντεοσκόπησης και παρακολούθησης σε δηµόσιους χώρους. Πολλοί δικτυακοί οργανισμοί με επικεφαλής την Google ενδιαφέρθηκαν για την αναμετάδοση αντίστοιχων εικόνων, ανάλογης με αυτήν της χαρτογράφησης και φωτογράφησης της γης από δορυφόρο. Η κυριότερη διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι από το επίπεδο του δρόμου δίνεται η δυνατότητα παρακολούθησης τόσο της κίνησης όσο και των σταθερών οπτικών φυγών. Σε µερικές πόλεις το φαινόµενο πήρε µεγάλες διαστάσεις με επίσηµη δικαιολογία τον περιορισμό της εγκληµατικότητας. Οι κάμερες, κάθε μεγέθους και κάθε είδους συρρικνώνουν στην πραγµατικότητα ακόµη περισσότερο το δηµόσιο χώρο αφού χρησιμοποιούνται για την άσκηση ελέγχου ή και δίωξης σε βάρος μεμονωμένων ατόμων. Mε έκπληξη διαπιστώνεται ότι και για τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (G.I.S.) μια εξέλιξη τους αναφέρεται σε “neibourhood (γειτονιά) information systems” δηλαδή συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών για ένα επίπεδο που είναι προσβάσιμο και “ορατό” και από μεμονωμένους ερευνητές ή και καθημερινούς ανθρώπους, κατοίκους και επισκέπτες.
