Ήταν πάντως η πρώτη φορά που ο Πολιτισμός και η Φύση έγιναν τα δύο ομογενή και ισοδύναμα συνθετικά μέρη για την προστασία και ταξινόμηση των μνημείων και θέσεων της φύσης, περιβαλλοντικών αγαθών και τοπίων μέσω συνειδητοποιημένων ατόμων, εθνικών κυβερνήσεων, διεθνών οργανισμών, σημαντικών μη – κυβερνητικών οργανισμών. Από όλες τις παγκόσμιας εμβέλειας Συμβάσεις είναι αυτή με τον μεγαλύτερο αριθμό επικυρώσεων. Τα τελευταία χρόνια προτεραιότητα δόθηκε σε παγκόσμιες εκστρατείες διάσωσης Μνημείων του Καταλόγου και όχι στον εμπλουτισμό του. Σημαντική ήταν επίσης η συμβολή της Σύμβασης στην σωτηρία και την αποκατάσταση των μνημείων στα Βαλκάνια, την Μέση Ανατολή, την Ασία και την Αφρική κατά την διάρκεια των τελευταίων ένοπλων συγκρούσεων. Το πιο σημαντικό μέρος των πολιτιστικών θέσεων του Καταλόγου αναφέρεται σε πόλεις – πόλεις μνημεία, ζωντανές πόλεις ή πόλεις νεκρές. Μας ενδιαφέρουν ακόμα κάποια “πολιτιστικά” τοπία (1992) με αυξημένη πιστεύω αισθητική σημασία – κατάλοιπο ίσως μιας εποχής κυριαρχίας συντηρητικών ή φιλο-μοναρχικών αντιλήψεων περί “καλαισθησίας” – δημιουργήματα της φύσης ή μικτές θέσεις με ούτως ή άλλως επιβεβαιωμένο επιστημονικό - περιβαλλοντικό και αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Από το 2003 τολμά να διεκδικεί, ίσως όχι για πρώτη φορά, μια θέση στον Κατάλογο και ο Δρυμός Σαμαριάς – το Φαράγγι – οι ορεινοί οικισμοί και η ευρύτερη περιοχή των Λευκών Ορέων με κύριο επιχείρημα την θέση που έχουν αποκτήσει στην καρδιά και την συνείδηση των Κρητών και των επισκεπτών του νησιού αλλά και της πνευματικότητας, της αντιπροσωπευτικότητας τους. Ένα διαφορετικό παράδειγμα θα ‘ταν να προταθεί για μια θέση στον Κατάλογο το Ακρωτήριο Σπάθα το οποίο μέχρι πριν λίγα χρόνια αποτελούσε μέρος του ανεκμετάλλευτου αποθέματος της Κρητικής γης. Είναι εγγεγραμμένη περιοχή στο δίκτυο προστατευόμενων βιότοπων, σχετικά αραιοκατοικημένο - στους συνηθισμένους χάρτες δεν παρατηρώ οικισμούς - και μάλιστα κατά την όψιμη Τουρκοκρατία παρέμενε υπό τον έλεγχο των Βενετών. Θα αναφέρουμε για την Σύμβαση ότι επέλεξε στην τρίτη ετήσια τακτική σύνοδο της (1978) σαν έμβλημα ενοποιημένους ρόμβο και κύκλο. Είναι η ανθρώπινη δημιουργία όπως εμπεριέχεται και εξαρτάται από την φύση σχηματοποιώντας έτσι επιτυχημένα την αλληλεξάρτηση και την αλληλουχία μεταξύ φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος. H προσέγγιση από αυτό που εννοούμε σαν “μέσα”, από τα έπιπλα ή τα αντικείμενα της καθημερινότητας ή ακόμα και τις επιθυμίες και τις συνήθειες, ή ακόμα κι αν κινηθούμε από το “έξω” όπου παγιδευόμαστε από όλες τις συνθήκες και σημασίες της πόλης, μας αποκαλύπτει ένα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο: σχεδιασμένοι άξονες και επίπεδα που τέμνονται να παρουσιάζονται σαν στοιχεία αστικού περιεχομένου, ενώ πρόκειται για μεταφορά από το φυσικό περιβάλλον στα ανθρώπινα μέτρα. Οι λόγοι που την εξηγούν είναι η κυριαρχία πάνω στην φύση ή η καλλιέργεια της γης αλλά και η ανάγκη για προστασία από τα φυσικά φαινόμενα ακόμα και το αίσθημα της ανασφάλειας, π.χ. απέναντι στο δάσος ή αυτή του πλήθους - του φόβου του άλλου, του αγνώστου, ακόμα και οι λατρείες: όριο είναι εκεί που ξεκινά κάτι, ακόμα και αν αυτό γίνεται διαδοχικά, με ένταση, έστω και αν απλά υπονοείται – είναι η αρχή ή η ανακάλυψη αυτού που προορίζεται να κατοικηθεί….. Αν ανατρέξει κανείς στην παιδαγωγική διαδικασία της αρχιτεκτονικής οι απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα είναι πολύ καλά κρυμμένες.Από το 1993 και μετά μπορούμε να μιλάμε για ένα άλλο μεγάλο αλλά μη - κυβερνητικό πολιτιστικό οργανισμό: ο Οργανισμός των Πόλεων της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς – για τα μέλη του οποίου απαραίτητη προϋπόθεση – εκτός από την αποδοχή του ορισμού της ζωντανής πόλης – είναι η εγγραφή στον Κατάλογο των Μνημείων της Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Με έκπληξη διαπιστώνω ότι σαν μέλος παρατηρητής αναφέρεται από το 2004 η Έδεσσα στην οποία έχει αφήσει εμφανή ίχνη η αρχιτεκτονική του πριν από αρκετά χρόνια επισκέπτη εδώ Α. Βαρλάμη.
Στην θέση της θα μπορούσαν να είναι και άλλες πόλεις, εκτός από την Ρόδο, την Πάτμο και την Κέρκυρα, πόλεις όπως τα Ιωάννινα και η ανταγωνίστρια των Χανίων, Καβάλα. Είναι η προσπάθεια για την ένταξη των Χανίων λίγο πιο κάτω από την αφετηρία; Πρέπει τελικά να απαντήσουμε για ακόμα μια φορά σε προβλήματα τοπικά; Ή ακόμα πιο ιδιαίτερα, προσωπικά, ερωτήματα του διάλογου και της διαμόρφωσης μιας πραγματικότητας εννοιών που οδηγούν στην αναγνώριση του οικείου σχεδιασμένου περιβάλλοντος μας; Πως “προκρίνονται” τα αμέτρητα μνημεία της επικράτειας, πόλεις ή “θαύματα της φύσης” για να προταθούν στις Παγκόσμιες θέσεις; Είναι τελικά η ένταξη στον Κατάλογο απάντηση στις προκλήσεις της παγκόσμιας κοινότητας και του πολιτικού όσο και πολιτιστικού σήμερα στην Ευρώπη; ή τελικά είναι το κεκτημένο που απορρέει από την παγκόσμια εμβέλεια του Ελληνικού πολιτισμού και την σημερινή θέση της χώρας στον Πλανήτη; (την απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα φαντάζομαι ότι μπορούν να την δώσουν οι αναγνώστες) Μήπως όντως έχει την δύναμη να αναδιαμορφώσει την κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων της πόλης σαν σύνολο; Θα αναλογιστεί κανείς την σημασία του ανθρώπινου παράγοντα; Ένας απαράβατος όρος για την ένταξη στον Κατάλογο είναι ότι θα επέτρεπε ακόμα την διατήρηση και κάποιων παραγωγικών διαδικασιών και υπηρεσιών ακόμα και την ενίσχυση ζωντανών γειτονιών κατοικίας (βλ. παλ. πόλη Ρόδου). Αναρωτιέμαι πάλι για τις διαφορές ανάμεσα σε μια αντίληψη για τις πόλεις-μνημεία που επιτρέπει την συνύπαρξη και την επιβίωση των περισσότερων συνθετικών μερών τους και έχει την απαιτούμενη οικονομική ανταποδοτικότητα και την αποδοχή του συνόλου σε σχέση με την υποχρέωση και τις σκοπιμότητες για την υπογραφή αποδεικτικών, συγχωρώ-χαρτιών και συμβολαίων..... δηλαδή του τυπικού μέρους της εγγραφής σε ένα τέτοιο Κατάλογο;Μπορούν να γίνουν μικρές αναφορές στο έργο της ΝΤ.Ν. Κόνσολα “Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ” Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1995
