Η ιστορική πόλη των Χανίων ακόμα και στην εκτός των τειχών περιοχή παραμένει μια συμπαγής πόλη - μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες διατηρούσε βιώσιμα χαρακτηριστικά, χώρους πρασίνου, κοινόχρηστους χώρους και κυρίως επαφή με συγκροτημένες γειτονιές κατοικίας. Εδώ και αρκετά χρόνια γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστούν όσα από τα προβλήματα προκαλούν η πίεση της αγοράς, η συνεχής υποβάθμιση της, ένα ερώτημα είναι εάν υπάρχει ανάγκη απομαγαζοποίησης, η διόγκωση του τομέα των υπηρεσιών και των χρήσεων αναψυχής και η κυκλοφοριακή πίεση, ο μαζικός τουρισμός σε γειτονικούς δήμους, η παρουσία οργανωμένης επαιτείας ακόμα και αυτή των μεταναστών όπως και η παλαίωση του οικοδομικού όγκου και η προαστιοποίηση μέρους της κατοικίας….Αναφερόμενοι εδώ στην επικαιρότητα ένταξης της περιτειχισμένης πόλης στον Κατάλογο των Μνημείων της Παγκόσμιας Κληρονομιάς θα κάνουμε μια μικρή αναδρομή και κάποιες υποθέσεις:
Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών ιδρύθηκε το 1948 με κυριότερο στόχο την αποφυγή παγκόσμιων συγκρούσεων – ο Πολιτιστικός και Εκπαιδευτικός εταίρος του ακολούθησε αρκετά χρόνια μετά. Στα οικονομικά και πολιτικά προβλήματα που είχε κληρονομήσει η Ευρώπη και ο κόσμος προστίθεται αυτό της “αναίρεσης” των συνεπειών του πόλεμου, κάτι που ανέλαβαν οι νικητές αλλά και τα ίδια τα κράτη πρώτα με την ευρεία ανακατασκευή των κεντρικών περιοχών των ιστορικών πόλεων στην Ευρώπη.
Στις φωτογραφίες η Δρέση (μια άλλη Γερμανική πόλη) πριν τους βομβαρδισμούς (1910), και το κέντρο της παλιάς πόλης το 1945, πηγή Wikipedia
Κτήρια που έχουν καεί από εμπρηστικές βόμβες είναι σχετικά εύκολο να επανέλθουν στην αρχική κατάσταση τους, σε πολλές περιπτώσεις που η καταστροφή ήταν ολιστική όπως το κέντρο της Λειψίας νέα κτήρια κατασκευάστηκαν με παρόμοιες τεχνικές, με την χρήση ίδιων υλικών και ακριβή αντιγραφή των σχεδίων τους.
Παρόμοια παραδείγματα υπήρχαν αρκετά όπως το σημερινό μουσείο Ερμιτάζ στο Πέτρογκραντ που είχε καταστραφεί ολοκληρωτικα
Στην φωτογραφία καταστροφή σε οροφή του Μουσείου Ερμιτάζ, η φωτογραφία προέρχεται από τον δικτυακό τόπο του Μουσείου όπου υπάρχει εκτεταμένο αφιέρωμα για την περίοδο του Πολέμου και τις αναστηλωτικές εργασίες.
Ηταν το Ερημητήριο του Μεγάλου Πέτρου στην Βαλτική Θάλασσα.
Αναρωτιέμαι εάν σε αυτές τις περιπτώσεις διατηρήθηκε η αυθεντικότητα των μνημείων και αν έγινε αποδεκτή εκ νέου η ακεραιότητα τους αφού σε μερικές περιπτώσεις τα ίχνη του πολέμου κρύβονται με τεχνάσματα ή υπάρχει ασυνέχεια στον χώρο και στην μνήμη ή ανακρίβειες στην θέση ή καλύτερα την στάση π.χ. γλυπτών που κοσμούν σιντριβάνια, στον αριθμό σκαλοπατιών κάποιων κλιμάκων ή τον αριθμό των παραθύρων αλλά και τις λειτουργίες όπως φυσικά και τις χρήσεις.
Το καταφύγιο του ηγέτη της Αν. Γερμανίας Honecker δεκαετία ‘80
Fontana di Trevi, Ρώμη, σύγχρονη εποχή.
(Σήμερα πια η αρχιτεκτονική των καταφυγίων και των ίδιων των "μνημείων" του πολέμου αναδεικνύεται με όρους ανάλογους με αυτούς της επανάχρησης βιομηχανικής αρχιτεκτονικής).
Είναι γεγονός γνωστό ότι τα κτήρια στις ιστορικές πόλεις κρύβουν εκτός από πολλές φάσεις στην κατασκευή τους και διαφορές στα επιμέρους δομικά στοιχεία τους.
Ανασκαφικές και αναστηλωτικές εργασίες στον Αγ. Πέτρο των Δομινικανών (16ος - 17ος αιώνας), Ηράκλειο Κρήτης, αν περάσετε σήμερα από την παραλιακή ζώνη ρίξτε μια ματιά στον Ναό, μια πέτρινη κατασκευή που φτάνει στο αρχικό της ύψος, πηγή ΥΠ.ΠΟ.
Στην περίπτωση όμως των Χανίων η προσπάθεια είχε μάλλον τα χαρακτηριστικά επανόρθωσης ή καλύτερα ανασυγκρότησης διακεκριμένων ενοτήτων του ιστορικού κέντρου μέσα από επεμβάσεις με χαρακτήρα διαχρονικό. Στην φωτογραφία η Havre στην Γαλλία - το Δημαρχείο - Μνημείο του Καταλόγου - πηγή U.N.E.S.C.O.
Η εξέλιξη των αναπλάσεων οδηγεί στην μίμηση(;) κάποιων από τις πρώτες επιτυχημένες "αναγεννησιακές" αρχές γεωμετρικής χάραξης αξόνων και διακανονισμού π.χ. οικοδομικών τετραγώνων, πλατειών και ελεύθερων χώρων τώρα πια κάτω από ένα ορθολογικό πρίσμα και είχε σαν αποτέλεσμα την διαμόρφωση μιας πόλης λιγότερο πυκνής – σ’ αυτό πρέπει να προσθέσεις και τον μεγάλο αριθμό νέων κατασκευών. Είναι αρκετά δύσκολο να εμβαθύνει κανείς τόσο πολύ και τόσο θεωρητικά για την διατήρηση και ανακατασκευή των κτηρίων και τις αναπλάσεις στις πόλεις. Τα έργα εφαρμόστηκαν αποσπασματικά, ακόμα και στα τμήματα της παλιάς πόλης που είχαν υποστεί τις επιπτώσεις του πολέμου: Η σημερινή οδός Ποτιέ είναι ερώτημα αν αποτελεί νέα χάραξη μια που κάποια στοιχεία συνηγορούν για την μετατόπιση της αρκετά μέτρα από τον τωρινό της άξονα αλλά και αυτό όπως και άλλες ανάλογες περιπτώσεις ξεκινούν να συμβαίνουν αρκετά πριν τον πόλεμο.
Στην Ελλάδα η συνέχεια δόθηκε με βασική προϋπόθεση την υποδοχή του πληθυσμού της υπαίθρου μέσα σε ένα κλίμα έντονης αστικοποίησης (αστυφιλία) αλλά και ανάπτυξης του τουρισμού. Αυτοί οι δύο παράγοντες έγιναν αιτία να χαθεί η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική ταυτότητα που ήταν συνυφασμένη με εμφανή ίχνη και μνήμες σε πολλές ακόμα ελληνικές πόλεις.
H αρχιτεκτονική ακόμα και αν μιλάμε για την κατοικία, είναι από τη φύση της συλλογική πράξη και είναι χαρακτηριστικό απαραίτητο του πολιτισμού μας με τον οποίο γεννήθηκε. Αναφερόμενοι στην ανθρώπινη εμπειρία των πόλεων θα καταλάβουμε ότι πλησιάζουν και γεννιούνται και από τον χώρο που τις περικυκλώνει και επαναλαμβάνονται για να αποκτήσουν “νομιμότητα”, στην οποία θα αρκεστούν μέχρι να μεταμορφωθούν, να διαφοροποιηθούν, να εξελιχθούν από την αρχή. Παρόλα αυτά σήμερα και με τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πόλεις και το φυσικό περιβάλλον, προβλήματα ουσιαστικά βιωσιμότητας και προστασίας από την αυθαιρεσία και την οικονομική εκμετάλλευση, αυτές οι σκέψεις καθόλου κακό δεν κάνουν. Προφανώς πολλά πράγματα άλλαξαν μετά τον πόλεμο και την ανοικοδόμηση της Ηπείρου αλλά και με το τέλος της δεκαετίας του 1970 όπου έγινε φανερό ότι το φυσικό περιβάλλον στις ανεπτυγμένες χώρες αλλοιώνεται με μεγάλη ταχύτητα από την επέκταση της βιομηχανικής παραγωγής, την μόλυνση του, την όξινη βροχή και την εξάντληση των φυσικών πόρων, την κατάσταση στις περιοχές των μεγαλουπόλεων (τσιμεντουπόλεις – υπνωτήρια, νέφος αιθάλης, τοξικά, μόλυνση των ποταμών που τις διατρέχουν κ.λπ.) και την πετρελαϊκή κρίση του 1973.
Ήταν ταυτόχρονα νομίζω η δεκαετία της οικολογικής και περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης των πολιτών, των κοινωνιών, εποχή κινημάτων – ακόμα και προβοκατόρικων – με ανάλογες δράσεις και των πρώτων περιβαλλοντικών πολιτικών όπως εξελίχθησαν μέχρι την σημερινή εποχή που σωστά (;) θα υπέθετε κανείς ότι είναι μια εποχή αποτελεσμάτων….. (συνεχίζεται…..)
Οι “ψαριές” των τελευταίων ετών της δεκαετίας του ’70 στον Τάμεση, ένας πρωτότυπος συγκριτικός πίνακας…..
