Η ιστορία ξεκίνησε μετά από κινητοποίηση του τοπικού τμήματος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων για τη διάσωση και ανάδειξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς στην εκτός των τειχών πόλης των Χανίων αλλά και παραδοσιακών κτηρίων - συνόλων και οικισμών της ευρύτερης περιοχής του Νομού Χανίων. Το ΤΕΕ-Τμ. Δυτ. Κρήτης προχώρησε στην σύσταση επιτροπής με κατεύθυνση μεταξύ άλλων, την καταγραφή και ταξινόμηση αυτών των παραδοσιακών κτηρίων - συνόλων και οικισμών.
Στην πόλη των Χανίων έχουν ήδη κηρυχθεί ως διατηρητέα 147, κυρίως νεοκλασικά, κτήρια που βρίσκονται εκτός των ενετικών τειχών, (δείγματα της τοπικής αστικής αρχιτεκτονικής, μοναδικά στην νότια Ελλάδα) ενώ παραμένουν σε εκκρεμότητα για κήρυξη και διάσωση τους μεγάλος αριθμός επιπλέον σημαντικών κτηρίων με αρχιτεκτονικό και ιστορικό ενδιαφέρον, που έχουν απλά χαρακτηριστεί “δεσμευμένα”, χωρίς να εξασφαλίζεται έτσι η διατήρησής τους.
Παράλληλα έχει γίνει η διαπίστωση ότι υπάρχει ένας ικανός αριθμός κτηρίων ιδιαίτερου αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος του μεσοπολέμου καθώς και της νεώτερης αρχιτεκτονικής ιστορίας του τόπου που έχουν μέχρι σήμερα αγνοηθεί.
Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται προσπάθεια να καταγραφούν αυτά τα νεώτερα μνημεία, η αρχιτεκτονική του μεσοπολέμου μέχρι και την δεκαετία του ’60 αλλά έρχομαι αντιμέτωπος με δύο χαρακτηριστικά αυτής της προσπάθειας που την κάνουν ιδιαίτερα επίπονη….
Πρώτον, δεν μιλάμε για την Αθήνα που η προηγούμενες γενιές των Αρχιτεκτόνων έχουν κάνει μάλλον όλη την δουλειά και φτάνει – για αρχή – μια καλή προσπέλαση της πολύ πλούσιας βιβλιογραφίας, αλλά για τα Χανιά – την γενέτειρα μου – μια ελληνική επαρχιακή πόλη όπου η νεοκλασική, πάντα, αρχιτεκτονική γνώρισε το απόγειο της – αργά σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα - κυρίως μετά την πολιτική ένωση της Κρήτης και την ακμή της πόλης τα πρώτα μόλις χρόνια του 20ου αιώνα – αυτό συνεχίστηκε για δύο το πολύ τρεις δεκαετίες μετά για να τερματιστεί με τον πόλεμο….. δείγματα αρχιτεκτονικής του μεσοπολέμου και της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής; Σίγουρα υπάρχουν…. αλλά στα Χανιά όλα είναι ακόμα συνδεδεμένα με ένα νεοκλασικισμό – και φυσικά μια τοπική αρχιτεκτονική (τούρκικη κυρίως) – στον οποίο εμπεριέχονται, και αυτό είναι ξεκάθαρο, στοιχεία ξενόφερτα – κεντροευρωπαϊκά κυρίως – λόγω των προξενείων και της ευρωπαϊκής παροικίας των αρχών του 20ου αιώνα, και στην συνέχεια παρουσιάζονται μόνο μεταβατικά στοιχεία προς έναν “ατελή” – αν επιτρέπεται η έκφραση – εκμοντερνισμό και ελάχιστα “καθαρόαιμα” δείγματα ….που εμφανίζονται – αν εμφανίζονται – στην πόλη των Χανίων με καθυστέρηση ενός ή δυο δεκαετιών….
Δεύτερον: για πρώτη φορά ακούγεται η λέξη …κήρυξη …σαν διατηρητέα για κτήρια στα Χανιά που μπορεί να είναι και μεταπολεμικά! Ή τουλάχιστον μέχρι εκεί φτάνουν οι ελπίδες και η προοπτική αυτής της προσπάθειας…..
Το αντικείμενο της προστασίας της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχει διευρυνθεί και πέραν των μνημείων και επαναπροσδιορίζεται από ιδιότητες όπως α) πρωτοτυπία ή γνησιότητα β) ιστορικότητα γ) ποιότητα και δ) συμβολισμός.
Η διεύρυνση του αντικειμένου προστασίας, επιφέρει νέα αξιολογική αντιμετώπιση για κτήρια που δεν είναι ιδιαίτερα σημαντικά αλλά αντιμετωπίζονται σαν τμήμα ευρύτερων συνόλων πράγμα που επηρεάζει τα κριτήρια αξιολόγησης.
Θεωρείται ότι απαιτείται η καταγραφή τετρακοσίων περίπου (400) κτηρίων ή συνόλων στα όρια της πόλης των Χανίων.
Για το κάθε κτήριο ή σύνολο θα συντάσσεται καρτέλα στο πρότυπο παλιότερων καταγραφών ή σύμφωνα με το παράδειγμα του Αρχείου Παραδοσιακών οικισμών & Διατηρητέων κτιρίων του Υ.ΠΕ.ΧΩ.ΔΕ.- Δ/νση Πολεοδομικού Σχεδιασμού – Τμήμα Παραδοσιακών Οικισμών, στο δικτυακό τόπο: http://estia.minenv.gr/.
Τα προβλήματα με τις καρτέλες, τα δελτία που πρέπει να συμπληρωθούν – για κάθε κτήριο – είναι πολλά… ένα παράδειγμα: αναφέρεται η επωνυμία σε ξεχωριστή στήλη, προφανώς εννοεί το αν είναι επώνυμη ή όχι αρχιτεκτονική – η πρόκληση για κάτι που εύκολα μπορεί να γραφτεί περιγραφικά ή σαν παρατήρηση στο κείμενο που απαραίτητα συνοδεύει την φωτογραφία του κτηρίου βρίσκεται στο να συμπληρώσεις ένα κουτάκι με ένα σημάδι, τικ, χι ή με ρήματα όπως το έχει (επωνυμία) ή το είναι …(επώνυμο). Ή φυσικά με ένα όνομα, ψέματα, με ένα επώνυμο…
Το θέμα της επωνυμίας δεν είναι απλό, όχι μόνο γιατί ο ορισμός επεκτείνεται, στο εταιρικό δίκαιο για παράδειγμα…αλλά και γιατί στα Χανιά, όπως και σε κάθε άλλη πόλη, πολλά από αυτά τα διατηρητέα νεοκλασικά είναι γνωστά με το όνομα των πρώτων ιδιοκτητών τους, αυτών που έζησαν εκεί, αυτών που άνηκαν, που τα έχτισαν εν τέλει, τα διατήρησαν και τα κληροδότησαν στους απογόνους τους ή που τα πούλησαν κάποια στιγμή σαν προσωπική τους περιουσία – χωρίς να είναι οι τεχνίτες ή οι επιβλέποντες μηχανικοί ή ακόμα και οι αρχιτέκτονες αυτών των κατασκευών… Παραδείγματα υπάρχουν πολλά …οικία Καλούτση, οικία Μπλούμ, το σπίτι του Βενιζέλου, το σπίτι της Βαρόνης κ.λπ. – ακόμα υπάρχουν παραδείγματα που το κτήριο ονομάζεται από την ιστορική του χρήση σαν …Παλατάκι, Προξενείο κ.α. – και οι δύο περιπτώσεις μπορούν να θεωρηθούν επωνυμία…. …ή όχι;
Το θέμα της επωνυμίας πράγματι δεν είναι απλό, όχι μόνο γιατί ο ορισμός έχει και τις νομικές προεκτάσεις που αναφέραμε και γενικά μπορεί και στέκεται σαν μια νομική ή εμπορική έννοια αλλά και γιατί όταν μιλάμε για αρχιτεκτονική και χωρίς καν να αναφέρουμε το κοινό περιεχόμενο που έχει αυτή με την τέχνη, με τις καλές τέχνες γενικότερα…. ειδικά όταν μιλάμε για αστική αρχιτεκτονική, όχι για αρχιτεκτονική της πόλης αλλά για… μια αρχιτεκτονική στην πόλη, το έργο είναι που ανήκει στον… …πελάτη, αλλά όχι μόνο για τον ρόλο του στην χρηματοδότηση της προσπάθειας – και όχι μόνο λόγο του είναι ο τελικός αποδέκτης των ωφελειών από την χρήση του κτηρίου - και ίσως ο …αρχικός και ο …μόνος “λειτουργός” αυτού που δημιουργήθηκε μετά από μια κατά τα άλλα συλλογική προσπάθεια….
Αλλά γιατί μιλάμε για την αρχιτεκτονική της κατοικίας, φτιάχνοντας την κατοικία σου δεν θα μπορούσες να απομακρυνθείς από την πραγματικότητα της και την εξέλιξη της αφού εσύ είσαι ο ίδιος, γεννήθηκε από εσένα, είναι η δική σου αρχιτεκτονική, άλλο αν απευθύνεται και σε όλους τους υπόλοιπους. (από άρθρο σε γνωστή αθηναϊκή εφημερίδα)
"μετά το ...έχειν το είναι ...μετά το φαίνεσθαι"
Ή θεωρείται επώνυμη ή αλλιώς επίσημη αρχιτεκτονική μια πρωτότυπη και ουσιαστικά μοναδική(;) αρχιτεκτονική της οποίας η συνήθως ….σωζόμενη(;) από τις επισκευές και τις συνεχείς αναπλάσεις μορφή, συνηγορεί και αποδεικνύει μια συνειδητή όσο και συλλογική πάντα, εργασία επαγγελματιών μηχανικών; Των οποίων το ...επώνυμο ή η εταιρική επωνυμία – ακόμα και οι αρχιτεκτονικές τους τάσεις, μένει γνωστό στην μνήμη και στην κοινωνική συνείδηση – σαν να είναι ακριβώς το αποτέλεσμα της επιτυχίας αυτή η υστεροφημία…. ...ή ακόμα είναι γνωστό από πριν ….ή στην αντίθετη περίπτωση καταστρέφεται από την κριτική ή τον …χρόνο σαν να μην ακολουθήθηκαν οι σωστές επιλογές σαν να μην ήταν καν δόκιμη αρχιτεκτονική φυσικά ούτε και ακαδημαϊκή.
Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι ισχύει το αντίθετο και τα επώνυμα αυτά δεν περιλαμβάνονται στις προαναφερθείσες ιστορικές πηγές και στα ίχνη στον χρόνο ή ακόμα και στο σήμερα – το παρόν, όταν αναφερόμαστε σε μια αρχιτεκτονική που πληρεί μια σειρά από παρόμοιες με τις παραπάνω προϋποθέσεις μιλάμε για επώνυμη αρχιτεκτονική;
Είναι βέβαια επώνυμη αρχιτεκτονική η ριζοσπαστική αρχιτεκτονική πρωτοπορία αλλά και το λαμπερό κατεστημένο των αρχιτεκτόνων του σύγχρονου δυτικού κόσμου που τώρα πια έχει ανανεωθεί ακόμα και με αρχιτέκτονες που υπογράφουν βιοκλιματικά έργα απαραίτητα και αυτά για να γνωρίσουν οι μητροπόλεις ένα ακόμα θρίαμβο….
Θεωρείται δηλαδή επώνυμη η αρχιτεκτονική αυτή για την οποία τα πάντα (τα χαρακτηριστικά και τα μορφολογικά στοιχεία ή ακόμα και τα λειτουργικά στοιχεία) συνηγορούν και δείχνουν την συμμετοχή στην κατασκευή Αρχιτεκτόνων ή Μηχανικών; …γνωστών κατά την εποχή τους ή γνωστών μέχρι και σήμερα, ακόμα και αν υποθέσουμε ότι ισχύει το αντίθετο και τα ονόματα αυτά δεν περιλαμβάνονται σε προαναφερθείσες πηγές και και φυσικά στην ιστορία της αρχιτεκτονικής και της τέχνης;
Το σίγουρο είναι ότι στην περίπτωση της πόλης των Χανίων και συγκεκριμένα της γειτονιάς της Χαλέπας τα πιο πολλά από τα παραδείγματα που ήδη συγκεντρώσαμε και φωτογραφίσαμε σαν ομάδα εργασίας, είναι δείγματα ανώνυμης - λαϊκής αρχιτεκτονικής - "μιας αρχιτεκτονικής" - που όπως είναι χιλιοειπωμένο - είναι αρχιτεκτονική χωρίς αρχιτέκτονες - η παραδοσιακή αρχιτεκτονική είναι μια αρχιτεκτονική χωρίς αρχιτέκτονες! ή κάνω ακόμα ένα τραγικό λάθος;
Τέλος, μιλάμε για μια τέτοια ιστορική γειτονιά, όπως η Χαλέπα ή για άλλες περιοχές της πόλης των Χανίων μόνο όταν ανακαλύπτουμε παλιότερα ίχνη ή αντίθετα από τον προορισμό τους σαν τωρινή, δική μας, αλλά και μελλοντική κληρονομιά; Μάλλον όχι αλλά ένα ερώτημα είναι αν μπορούμε σήμερα, οπουδήποτε εκτός των ενετικών τειχών των Χανίων, να αναγνωρίσουμε ξανά τα κτήρια αλλά και σύνολα κτηρίων, με ιδιαίτερη σημασία για την αρχιτεκτονική, αποδίδοντας τους πρωτότυπα και ποιοτικά χαρακτηριστικά – εκτός από την ιστορικότητα και γνησιότητα και τοπικότητα και ιδιαίτερους συμβολισμούς σε ότι αφορά την τοποθεσία, την παρουσία τους στην λογοτεχνία και την τέχνη, τις κοινωνικές συνθήκες και τα πρότυπα για αυτά τα κτήρια, διατηρητέα και μη, την χρήση τους τις τελευταίες δεκαετίες, τις οικονομικές δραστηριότητες οι οποίες συνυπάρχουν με την αρχιτεκτονική, τις λατρείες - την αρχιτεκτονική των εκκλησιών, σημαντικά πρόσωπα και ημερομηνίες για την πόλη, την ολοκλήρωση της σήμανσης στον τόπο και τον χρόνο – ένα παράδειγμα θα ήταν το τοπίο και τελικά όπως ελπίζω να είναι δυνατόν και από τις μέχρι τώρα προσπάθειες καταγραφής όλων όσων αναφέρονται παραπάνω και ιδιαίτερα της αρχιτεκτονικής του μεσοπολέμου και της νεώτερης ελληνικής αρχιτεκτονικής αλλά και των τεχνικών και των υπόλοιπων μέσων που χρησιμοποιεί.
Με αυτήν την προσπάθεια για την ένταξη αρχιτεκτονικών έργων σε ένα τοπικό δίκτυο ανάδειξης, αξιοποίησης και διατήρησης τους, τα κριτήρια μας πολλαπλασιάζονται και προστίθενται και άλλα εκτός από όλα όσα αναφέρουμε παραπάνω, ακόμα και για τα μεμονωμένα έργα και κατασκευές, λόγω του πλήθους τους, της ομαδοποίησης και της εσωτερικής ομοιότητας τους που επηρεάζει όχι μόνο τα αρχιτεκτονικά σύνολα αλλά και την πόλη στο σύνολο της.
Αναρωτιέμαι ακόμα αν η νέα γενιά Αρχιτεκτόνων και οι μεθοδολογίες που ακολουθεί ακόμα και αν η νέα-επαγγελματική πειθαρχία του μηχανικού πλαισιώνει την πόλη και την αρχιτεκτονική προς όφελος μιας κοινής προοπτικής – αν επιβεβαιώνεται η αλληλεξάρτηση τους και αν αυτό γίνεται ορατό στον δημόσιο χώρο σήμερα.
