Πυξίδα της πόλης Φύλλο 82 Σεπτέμβριος 2009
…για την παλιά πόλη (3)
20-09-2009
Η ανάπλαση των ιστορικών περιοχών, σε σχέση με τον σύγχρονο πολεοδομικό ιστό των πόλεων, δεν είναι προϋπόθεση μόνο για την τουριστική ανάπτυξη. Είναι μία πρόκληση απέναντι στην παγκόσμια κοινότητα αλλά και διαμορφώνει την κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων της πόλης.
Έχει ενδιαφέρον να δούμε και μια σειρά από άλλα χαρακτηριστικά που ελέγχονται από το νομοθετικό πλαίσιο για την δόμηση και απλά “περιορίζονται” από τις διατάξεις για την προστασία και διατήρηση πόλεων και οικισμών στον ελληνικό χώρο. Τέτοια είναι οι προσθήκες και οι “τεχνικές” εγκαταστάσεις (π.χ. κλιματιστικά – πέργκολες και τέντες) όπως τα συναντάμε στις πόλεις, σε χώρους που παρουσιάζουν έντονη κινητικότητα και είναι ανοιχτοί για τους επισκέπτες. Τα εμπορικά καταστήματα και τα εστιατόρια διεισδύουν στις περιοχές κατοικίας. Χώροι αναψυχής κάθε μορφής γεννιούνται καθημερινά. Σε μερικές περιπτώσεις χρησιμοποιούν ελκυστικά κελύφη.
Η προσπάθεια οριοθέτησης των κοινόχρηστων χώρων από τον εξοπλισμό αναψυχής ή για παράδειγμα ελέγχου του τρόπου έκθεσης των εμπορευμάτων στις αγορές, δεν αντιμετωπίζεται μόνο λόγο της μειωμένης πολιτικής βούλησης, αλλά και όταν ακόμη αυτή ήταν ισχυρή, λόγο της ανεπάρκειας του νομικού πλαισίου που καθορίζει τα περί κοινόχρηστων χώρων.
Ένας άλλος ανασταλτικός παράγοντας είναι το κόστος που απαιτεί η διατήρηση συνεργείων απομάκρυνσης αντικειμένων – η αφαίρεση τους και η επαναφορά στην προηγούμενη κατάσταση.
Τα αποτελέσματα στα πλαίσια αναπλάσεων είναι προσωρινά αν και κρίνονται συχνά πετυχημένα από τους άμεσα ενδιαφερόμενους και το αγοραστικό κοινό, που βλέπουν με ευχαρίστηση τις αλλαγές.
Άλλα παραδείγματα για τα οποία ισχύει το ίδιο είναι η αλλοίωση του χαρακτήρα των κέντρων από τις διαφημιστικές επιγραφές, τις προσκλήσεις και τις αφίσες ακόμα και από τον εξοπλισμό των κοινόχρηστων χώρων, ειδικά όταν αντιμετωπίζονται προβλήματα στην εγκατάσταση του και την λειτουργία του. Η εικόνα αυτή μεταφέρεται με τις διαδικασίες επέκτασης των χρήσεων και στις αποκλειστικά περιοχές κατοικίας. Κανείς όμως από εμάς δεν θα θέλει χώρους που εξευγενίζονται και διατηρούνται αλλά παράλληλα “αποστειρώνονται” αισθητικά(;) ή χάνουν τις απλές καθημερινές ποιότητες που καθορίζουν την φυσιογνωμία τους.
Ειδικότερα για τον αστικό χώρο, και τον χώρο κατοικίας, οι οπτικές και οι ακουστικές ποιότητες, ακόμα και η οσμή του χώρου, όπως αντιστοιχούν στην ικανοποίηση των αισθήσεων, διαμορφώνουν την φυσιογνωμία του και την αισθητική του. Μέσα από αυτές τις αισθητηριακές αντιλήψεις ο χώρος συγκεκριμενοποιείται και βιώνεται, γίνεται “τόπος” ή γίνεται “κατοικία” με ταυτότητα, και μνήμη. Σήμερα πρέπει πια να θεωρούμε σαν πολιτιστική κληρονομιά το σύνολο του δομημένου χώρου, όχι μόνο κάποια κτήρια αλλά όλες τις αστικές δομές που μεταφέρουν και υποδηλώνουν τον ειδικό και μοναδικό χαρακτήρα του στο παράδειγμα κάθε πόλης.
Η διερεύνηση της σχέσης που έχουν τα χαρακτηριστικά αυτά με τα οικονομικά – κοινωνικά δεδομένα στην πόλη είναι ένας τρόπος για να οριστούν οι ανάγκες για πολεοδομικά έργα και να εφαρμοστούν μέτρα για την προστασία της μοναδικής ταυτότητας των πόλεων αλλά και των κατοίκων τους.
Το να ακολουθήσεις μια διαδρομή μέσα στον “μύθο” της πόλης, έχει μια βέβαια μια διάρκεια αλλά αυτό που σε ολοκληρώνει δεν είναι μόνο η οπτική ή η ακουστική απόλαυση[1]. Είναι μια μικρή ή μεγάλη αποκάλυψη και εξαρτάται από τον περιπατητή(;), τον μελετητή ή από αυτόν που τελικά “διηγείται” την διαδρομή αν αυτή η διάρκειά προεκτείνεται στην αναγνώριση οικείων χώρων ή την πρόκληση οικείων συναισθημάτων. Εικόνες από το παρελθόν και χαρακτηριστικά της μορφής, ακόμη και ιδιαιτερότητες στην κατασκευή αναγνωρίζονται από τους επισκέπτες κάθε στιγμή, σε ολόκληρη την πόλη.
Η προσπάθεια για την διερεύνηση της σχέσης και ενδεχόμενα την ταύτιση μεταξύ των διαφορετικών (λέξεων ή εννοιών): “πόλη” και “κατοικία” και “κοινωνικές συνθήκες” επιτρέπεται από την μέχρι τώρα εμπειρία και για την περίπτωση στο ιστορικό κέντρο των Χανίων με την εξέλιξη των αρχικών γειτονιών κατοικίας και τον μετέπειτα σχηματισμό θυλάκων με την ίδια χρήση.
Η διερεύνηση, στην περίπτωση των συνθηκών κατοικίας γίνεται με την εξέταση σε μια διαδοχική σειρά εννοιών όπως (πρώτον) την δυνατότητα έκφρασης της ατομικής συνείδησης του κατοίκου της και (δεύτερον) τα εξειδικευμένα χαρακτηριστικά και τις διαδοχικές μεταξύ τους ποιότητες του ιστού, δηλαδή του οργανωμένου-δομημένου χώρου της πόλης. Πολίτης (άτομο ή σύνολο), Πόλη (χώρος και φυσιογνωμία), είναι ο συνδυασμός που δίνει σαν αποτέλεσμα τον πολιτισμό της καθημερινής ζωής.
Γίνεται χρήση του ονόματος “δημιουργία” και αναφέρεται στην πόλη σήμερα και όχι απλά στο γεγονός της “γέννησης” της, γιατί από τα σημάδια και τα ίχνη στην εξέλιξη της ικανοποιείται η ανάγκη αντιπαράθεσης αλλά και συνέχειας με το παρελθόν. Το γεγονός είναι ότι η ιστορία των Χανίων, της παλιάς πόλης και των πρώτων της επεκτάσεων, έχει μάλλον την ιδιότητα να εξαγνίζεται, όσο περνάει ο χρόνος, όπως ακριβώς αλλάζει και το τοπίο αν το παρατηρούμε από απόσταση. Η δυνατότητα συμμετοχής σε αυτή την διαδικασία κάθαρσης, όλων των επικαλυπτόμενων χαρακτηριστικών της, είναι σημαντική. Το χρονογράφημα του ιστορικού κέντρου είναι αποκαλυπτικό και για την εικόνα του σήμερα και για την μορφή των οργανωμένων-δομημένων χώρων σε αυτό και τελικά για την σημερινή πόλη σαν πολιτισμική έκφραση.
Στην ανάγνωση της πόλης σημασία έχει και ο χρόνος όπως επίσης και στις αισθητικές και αρχιτεκτονικές αναζητήσεις μας, πρέπει να υπολογίζουμε τον ιστορικό χρόνο, το παρόν και το παρελθόν. Όπως πρέπει να έχουν συμμετοχή όλες οι “επικαλυπτόμενες πόλεις”, με διαφορετικές “ποιότητες” που επιμένουν να υπάρχουν σαν άδεια ή ερειπωμένα κελύφη ή σαν σημαντικά μνημεία, σαν άγνωστα μνημεία ή ακόμα και σαν “προβλήματα” ή αντιθέσεις στην όποια “κανονικότητα” του ιστού.
Το ιστορικό κέντρο στα Χανιά μπορεί να έχει αλλάξει, αν θέλουμε μπορούμε να πούμε ότι έχει αλλοιωθεί, σε σχέση με την εικόνα που είχε στην μνήμη και κάλυπτε τις συναισθηματικές ανάγκες κυρίως, ίσως και τις αισθητικές, κάποιων παλιότερων γενιών που το αναγνωρίζουν από τα σημάδια του χρόνου και την αφήγηση του.
Που είναι τα σημάδια αυτά;
Είναι εκεί που δημιουργείται η ατομική συνείδηση, από αυτή εξελίσσεται η συλλογική συνείδηση, που εκφράζεται σαν αυτό που εννοούμε με τον προηγούμενο όρο “δημιουργία”.
Αυτός ο χώρος που αναζητούμε βρίσκεται σίγουρα σε επαφή, όσο αφορά τις ιστορικές πόλεις, με τους χώρους κατοικίας. Ο όρος με τον οποίο μπορούμε να αναφερθούμε στην διατήρηση αλλά και στην ανάπλαση του ιστορικού κέντρου, είναι επίσης η αναγνώριση της μνήμης όλων, ανεξάρτητα από την ένταση τους, των στιγμών της ιστορίας του. Σημασία έχει και ο ρόλος της διαδοχής στην κυριαρχία του τόπου και των επιπτώσεων τους στην μορφή του χώρου, στο πώς αυτά τα όρια διαμορφώνονται κάθε φορά. Και δεν πρέπει να υπολογίζουμε μόνο στις επεκτάσεις του ιστού και στις νέες(;) κάθε φορά διαφορές στην περίμετρο των τειχών, αλλά και στα “εσωτερικά” όρια και τις συνθήκες που διαμορφώνονται στις περιοχές κατοικίας, στα διοικητικά κέντρα και στις υπηρεσίες και τις υποδομές κάθε εποχής.
Η ιδιότητα του “αστικού” που δεν την συναντάμε σε όλα τα οικιστικά συγκροτήματα, τουλάχιστον όχι στον ίδιο βαθμό, μπορεί να αλλάζει, συχνά “αυξητικά”, τις ποιότητες και να μεγεθύνει τα χαρακτηριστικά του τόπου, ακόμα και τα περιγράμματα των κτηρίων, τους δρόμους και την κίνηση.
Απαραίτητες προϋποθέσεις είναι η κλίμακα και η ποιότητα που έχουν οι λειτουργίες στον χώρο της πόλης, να προκαλούν μια ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στην μορφή(;) της και τον κάτοικο. Έτσι εκτός από τον τρόπο που αυτός ο χώρος (η κατοικία) γίνεται αντιληπτός, αναρωτιόμαστε και για το πώς διαμορφώνεται και χρησιμοποιείται από τις διαφορετικές κοινωνικές ομάδες ή για παράδειγμα τους μετανάστες στον ιδιαίτερο “τόπο” των γειτονιών στην ιστορική πόλη των Χανίων.
1. Ι.Στεφάνου “Η φυσιογνωμία της Ελληνικής πόλης” Ε.Μ.Π. / ΥΠΕΧΩΔΕ Αθήνα 2000
[1] Πολλοί διαδικτυακοί οργανισμοί με επικεφαλής την Google ενδιαφέρθηκαν για την αναμετάδοση αντίστοιχων εικόνων, ανάλογης με αυτήν της χαρτογράφησης και φωτογράφησης της γης από δορυφόρο. Η κυριότερη διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι από το επίπεδο του δρόμου δίνεται η δυνατότητα παρακολούθησης τόσο της κίνησης όσο και των σταθερών οπτικών φυγών και της προοπτικής. Σε µερικές πόλεις το φαινόµενο πήρε µεγάλες διαστάσεις. Οι κάμερες, κάθε μεγέθους και κάθε είδους συρρικνώνουν στην πραγµατικότητα ακόµη περισσότερο το δηµόσιο χώρο αφού χρησιμοποιούνται για την άσκηση ελέγχου ή και δίωξης σε βάρος μεμονωμένων ατόμων. Mε έκπληξη διαπιστώνεται ότι και για τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (G.I.S.) μια εξέλιξη τους αναφέρεται σε “neibourhood (γειτονιά) information systems” δηλαδή συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών για ένα επίπεδο που είναι προσβάσιμο και “ορατό” και από μεμονωμένους ερευνητές ή και καθημερινούς ανθρώπους, κατοίκους και επισκέπτες.
