Αγαπητέ Τοτόρη.....

(σαν …Πρόλογος)
Η εργασία έγινε δυνατή λόγω της βοήθειας που είχα από επιστήμονες και φορείς υπηρεσιών της πόλης, που δέχτηκαν να συναντηθούν μαζί μου και απάντησαν στις ερωτήσεις μου σχετικά με την ιστορική πόλη των Χανίων και την εξέλιξη της μέχρι σήμερα.
Πολύτιμη ήταν η βοήθεια από την καθηγήτρια μου κ. Τσουκάτου, κυρίως για τις συμβουλές της και την προτροπή της να πραγματοποιήσω αυτές τις επισκέψεις:
Πρώτα στην Τεχνική Υπηρεσία του Δήμου Χανίων και στην συνέχεια στο Γραφείο Παλιάς πόλης Χανίων όπου ενημερώθηκα για την κατάσταση και τις προοπτικές της παλιάς πόλης και την θέση, τα έργα και τις ενέργειες του γραφείου και του Δήμου.
Μερικές από τις επόμενες συναντήσεις μου έγιναν με ανθρώπους, επιστήμονες που εργάζονται στην πόλη των Χανίων σε διάφορους φορείς και σαν ελεύθεροι επαγγελματίες, όπως την κ. Στ. Μαρκουλάκη από την ΚΕ΄ Εφορία Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων και τον κ. Νι.Κα. Αρχιτέκτονα Μηχανικό Ε.Μ.Π. που μου παρείχαν υλικό (μελέτες, φωτογραφίες και χάρτες).
Τα σημαντικότερα σημεία της φιλικής μας συνάντησης σχετικά με έργα σήμερα στην παλιά πόλη αλλά και για την κατάσταση στο ευρύτερο πολεοδομικό συγκρότημα και την εξέλιξη του, ήταν όσο αφορά την παλιά πόλη η συνειδητοποίηση της ανάγκης να αποδοθεί το σύνολο στους πραγματικούς του χρήστες, στους κατοίκους και τους επισκέπτες του και να μην αντιμετωπίζεται σαν ένα νεκρό μνημείο ….με έντονη την επεμβατική νοοτροπία φορέων….
….. χωρίς όμως αυτό να γίνεται σε βάρος των αρχών και του νομοθετικού πλαισίου προστασίας των μνημείων αλλά να επιτυγχάνεται με την προσεκτική μελέτη και ένταξη των νέων έργων, ρυθμίσεων και αναπλάσεων που θα πρέπει να έχουν ευελιξία και καινοτόμα χαρακτηριστικά ακόμα και αν έρχονται σε αντίθεση με τις έντονες τουριστικές χρήσεις και το συμφέρον των επιχειρηματιών που δραστηριοποιούνται εκεί.

Η πιο πρόσφατη επίσκεψη μου έγινε στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου όπου ενημερώθηκα για διάφορα θέματα που αφορούν τα ιστορικά Χανιά και το Κ.Α.Μ. την λειτουργία του και την κατασκευή του. Στόχος του κέντρου από την διατύπωση κιόλας του προγράμματός του ήταν η ανάληψη διαφόρων δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων, που εστιάζουν στα προβλήματα της Αρχιτεκτονικής και προβάλλουν τα χαρακτηριστικά της που αντιπροσωπεύουν μια "Μεσογειακή" ταυτότητα.
Για το χώρο που φιλοξενεί το κέντρο, το “μεγάλο Αρσενάλι” που χρονολογείται από τα Ενετικά χρόνια χωρίς να είμαστε βέβαιοι για την τότε χρήση του, γνωρίζουμε ότι επί Τουρκοκρατίας απέκτησε ένα ακόμη όροφο και χρησιμοποιήθηκε μεταξύ άλλων σαν φυλακή αλλά και σαν σχολείο. Το σημερινό κτήριο είναι αποτέλεσμα όλων αυτών των προσθηκών και μεταβολών στις χρήσεις του και είναι κυρίως η θέση του στην “μέση” του εσωτερικού λιμένα που οδήγησε στην επαναχρησιμοποίηση του.
Η αναστήλωση οδηγείται από την αρχική μορφή και όλες τις σημαντικές μεταβολές της στην εξέλιξη του κτηρίου και εφαρμόζει νέα διακριτά τεχνολογικά στοιχεία. Η εμφανής ξύλινη κατασκευή στο εσωτερικό “αναφέρεται” σε ανάλογες περιπτώσεις χρηστικών και χειρονακτικών επεμβάσεων στο μνημείο και στην πόλη. (αγαπητέ Τοτόρη αυτήν την απάντηση περιμένουμε από εσένα, μας δουλεύουν; είναι μια εφαρμογή τεχνολογικής και τεχνικής καινοτομίας μεγάλης κλίμακας; τα δοκάρια εκτός από γιγάντια - δεν είναι σίγουρα ¨χειροποίητα¨ - τα έχουν φέρει και από την Ιταλία! ενώ π.χ. η μεταλλική πόρτα στον χώρο του μπαρ είναι περασμένη με τον τροχό και είχε αποκτήσει από νωρίς μια γλυκειά σκουριά... οι δε όψεις είναι μάλλον αντιπροσωπευτικές του τι σημαίνει αντιστρεψιμότητα της επέμβασης στο μνημείο - άσε που για κάποιους λόγους που οι πολλοί υποπτευόμαστε ...μπορεί μια μέρα να βαφτούν με κάποιο βερνίκι ή χημικό ή αυτό το λάδι αδιαβροχοποίησης της πέτρας... κατα τα άλλα είναι ενεργοβόρο σαν διάολος - για το ΚΑΜ μιλάμε - αλλά με χρηστικότητα αναλογη βιομηχανικής αρχιτεκτονικής... ; )

Το ερώτημα είναι το κατά πόσο ανάλογα έργα αναστηλώσεων στην παλιά πόλη γίνονται με βάση ουσιαστικό προγραμματισμό και ποιά είναι τα θετικά σημεία του. Η ουσιαστική αρχή ενεργειών που αφορούσαν την κατάσταση του ενετικού λιμένα και της παλιάς πόλης έγινε πριν από 40 περίπου χρόνια και αρχικά η ”έλλειψη” αυστηρού προγραμματισμού δεν είχε μεγάλες συνέπειες. Σήμερα είναι όμως απαραίτητο να υπάρχει μια ουσιαστική παρακολούθηση της πορείας όλων των ενεργειών.

Η συζήτηση μετατοπίστηκε και σε κάποια ειδικά μορφολογικά χαρακτηριστικά κτηρίων στο ιστορικό κέντρο και τους τρόπους με τους οποίους διατηρούνται με το πέρασμα του χρόνου.
Μέχρι πριν μία τουλάχιστον δεκαετία η εικόνα που επικρατούσε στις προτάσεις για την πολεοδομική οργάνωση των πόλεων ήταν αυτή της έντονης προαστιοποίησης των ευρύτερων περιοχών γύρω τους.
Η προσπάθειες για την εδραίωση νέων και ενιαίων πολιτικών και οι νέες ανατροπές των αριθμητικών δεδομένων οδήγησε στην διαφοροποίηση από παλιότερους τρόπους ανάπτυξης που πιστεύω ότι θα αλλάξει και την εικόνα των επεκτάσεων των πόλεων.
Εδώ έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της χωροθέτησης, των υπηρεσιών και των σχολών του Πολυτεχνείου Κρήτης μέσα και γύρω από την πόλη, σε κτήρια που παραχωρήθηκαν για τους σκοπούς αυτούς ή αποτέλεσαν δωρεές ιδιωτών, με αποτέλεσμα σήμερα να του ανήκει μια μεγάλη περιουσία.
Στα Xανιά η πρώτη κατοικία, έδρα, του Πολυτεχνείου ήταν σε κτήριο στην παλιά πόλη που δεσπόζει του ενετικού λιμανιού (στο Καστέλι), αργότερα επεκτάθηκε στην παλιά Γαλλική σχολή, στην συνοικία της Χαλέπας όπου στεγάζεται εδώ και μερικά χρόνια η Αρχιτεκτονική σχολή και σχεδόν ταυτόχρονα στο campus στο Aκρωτήρι.
Αυτός ο άξονας που σαν ακτίνα κύκλου ξεκινάει από το κέντρο της Μεσαιωνικής Πόλης (σαν κέντρο μπορούμε να θεωρήσουμε τόσο το λόφο του Καστελιού, όσο και το κτήριο του Κ.Α.Μ. ακόμα και το παραδοσιακό κέντρο των Χανίων στην πλατεία της Δημοτική Αγοράς) και φτάνει προς το ανατολικότερο όριο της σύγχρονης πόλης συναντά στην πορεία του σημαντικά σημεία ― τοπόσημα γειτονιών και περιοχών των Xανίων.
Το σπουδαιότερο, η κατοικία του Ελ. Βενιζέλου και στην συνέχεια ο διαμορφωμένος ταφικός χώρος που βρίσκεται στην κορυφή του λόφου του Πρ. Ηλία. Κατά την διάρκεια αυτής της υποθετικής διαδρομής συναντάμε μεγάλο αριθμό διατηρητέων κτηρίων – κυρίως στην περιοχή της Χαλέπας ξεκινώντας όμως από την βίλα Κούνδουρου – πολιτιστικό κέντρο σήμερα – στην περιοχή με το τοπωνύμιο Μπάνια. Πιο ψηλά μπορούμε να αναφέρουμε τα Ταμπακαριά, το χώρο που θα ανεγερθεί το μελλοντικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρχιτεκτονικά σύνολα όπως η οδός Χαλέπας και η συνοικία Μεϊντάνι ακόμα και το κτήριο του Τ.Ε.Ι. δίπλα στον Ι.Ν. της Ευαγγελίστριας.
Αν συμπληρώσει κανείς την σημασία την ιστορική αλλά και την σημασία της παιδείας και της εκπαίδευσης για το νησί της Kρήτης, την πρώτη Kρητική Πολιτεία και την σημερινή κοινωνία (ήδη από τον 19ο αιώνα ένα ή περισσότερα από τα πρώτα διδασκαλεία, που ανήκε στην Εκκλησία λειτουργούσε στην περιοχή του Ακρωτηρίου) καταλαβαίνει την ανάγκη να ολοκληρωθεί ένα σενάριο συνέχειας – συνοχής και επαφής, ένας άξονας που να δια - περνά τα όρια του δομημένου περιβάλλοντος και της πόλης όπως μας παρουσιάζεται σήμερα ή διαφορετικά ένα όριο μέσα στην ίδια πόλη που αδιαφορώντας για τα διοικητικά όρια – την γειτονία σε εκείνο το σημείο των Δήμων Χανίων και Ακρωτηρίου να σηματοδοτεί αυτή την αδιαίρετη ενότητα της παιδείας και της κοινωνίας μέχρι τις σημερινές μέρες.
Στην πραγματικότητα αυτή η ακτίνα κύκλου που ουσιαστικά ακολουθεί την παραλιακή ζώνη Ανατολικά του παλιού λιμανιού των Χανίων μπορεί να αποτελείται από περισσότερες επί μέρους διαδρομές: Κ.Α.Μ. (ή Πρυτανεία) με Πύλη της Άμμου, μέσω των Νεωρίων και των ανατολικών προμαχώνων των ενετικών οχυρώσεων ή ακόμα καλύτερα Πλατεία Αγοράς με Κουμ – Καπί μέσω της οδού Νικηφόρου Φωκά, μπορεί να είναι το πρώτο τμήμα, η πρώτη υποθετική διαδρομή. Δεύτερη στην σειρά η ίδια η παραλιακή ζώνη με τις συγκεντρωμένες χρήσεις αναψυχής στο Κουμ – Καπί από την Πύλη της Άμμου μέχρι το θέατρο Βλησίδη ή έως το ύψωμα με τον σταθμό της ΔΕΥΑΧ και την βίλα Κούνδουρου. Τρίτο επί μέρους τμήμα η περιοχή Μπάνια μέχρι τα παλιά Ταμπακαριά, εκεί βρίσκεται η γνωστή Χονολουλού, καταλήγει επίσης το ρέμα του Αγ. Παντελεήμονα και τέταρτο τμήμα η παραλία ακριβώς των Ταμπακαριών με τα διατηρητέα κτήρια στην οδό Βιβιλάκη. Δύο είναι οι σημειώσεις που έχουμε να κάνουμε για αυτές τις περιοχές και κτήρια όπως περιγράφονται και ξεδιπλώνονται κατά μήκος της ανατολικής επέκτασης των ιστορικών Χανίων. Η ίδια η πύλη Sabbionara (παραλιακή πύλη) οφείλει το όνομα της όσο και την ύπαρξη της στην επικείμενη παραλία.
Το μήκος από τις οχυρώσεις έως το απέναντι όριο της παραλίας πρέπει να είχε χρηστική σημασία, έστω σαν χώρος αναμονής ή διανυκτέρευσης πριν την είσοδο στην ελεγχόμενη από τα τείχη πόλη. Αυτός είναι ο λόγος που η ίδια ονομασία επαναλαμβάνεται σε κάθε παρόμοια τοπολογία ακόμα και στο Μεσαιωνικό Ρέθυμνο, το Ηράκλειο και αλλού την ίδια εποχή. Σε πολλές παρόμοιες περιπτώσεις η άμυνα του κεντρικού φρουρίου εξασφαλιζόταν με ένα επιπλέον οχυρό στην απέναντι άκρη της παραλίας. Στην περίπτωση των Χανίων όμως είναι το ανάγλυφο, κυρίως το υψόμετρο ανατολικά που αποκαλύπτει την πόλη και την εκθέτει σε κάθε αδιάκριτη ματιά. Όσο αφορά την περιοχή Μπάνια σε πρόσφατες αναπλάσεις έχουν διαμορφωθεί υπαίθρια καθιστικά και έχουν βελτιωθεί τα πεζοδρόμια με αντικατάσταση της πλακόστρωσης. Για την περιοχή των παλιών Ταμπακαριών προέχει η επανακήρυξη τους σαν διατηρητέα βιομηχανικά μνημεία καθώς και οι εργασίες επισκευής και επανάχρησης τους. Λίγο πιο ψηλά από το κτήριο της σχολής Αρχιτεκτονικής έχει χωροθετηθεί το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο. Έχει μεγάλη σημασία να καταλάβουμε την περιοχή εκείνη της πόλης μεταξύ Χανίων και Χαλέπας. Το Τουρκικό αρχικά προάστιο της Χαλέπας διαμορφώθηκε γύρω από οικιστικούς πυρήνες – χωριά – που προϋπήρχαν στην περιοχή – Μεϊντάνι, Φακωθιανά ήταν μερικά από αυτά. Στην περιοχή, έξω από τα όρια αυτών των οικισμών υπήρχαν μετόχια και μόνο αργότερα με την ανάπτυξη της πόλης έξω από τα τείχη άρχισαν να κτίζονται οι ιδιωτικές βίλες και τα θαυμαστά νεοκλασικά. Έτσι με την αύξηση της οικοδομικής δραστηριότητας έπαψαν να είναι διακριτά τα όρια μεταξύ πόλης και προαστίου. Η οικοδόμηση και η ταυτόχρονη πολεοδόμηση – έστω και μερική – της περιοχής στο άκρο του ρέματος του Αγ. Παντελεήμονα, με τους μεγάλους κήπους, τα κτήρια στους αναληματικούς τοίχους και την σχεδόν ηθελημένη αδιαφορία για την συνέχεια τον οδών δημιούργησε σήμερα ένα “τεχνητό” οικιστικό περιβάλλον. Η εγκατάλειψη πολλών από τα κηρυγμένα κτήρια στην περιοχή και οι ανάγκες διατήρησης τους μας οδηγεί στην πρόταση να διασπαρθούν οι λειτουργίες του νέου μουσείου και μέρος τον μόνιμων εκθέσεων του σε κτήρια της περιοχής που βρίσκονται σε μικρή απόσταση από αυτό και στα άκρα ακτινών που σχηματίζουν μια βεντάλια Βόρεια και Βορειοανατολικά από αυτό, γύρω από το ίδρυμα Ελ. Βενιζέλου, στο Μουσείο και στην οικία Βενιζέλου, στην οικία Μπλούμ, στο Παλατάκι, στο Προξενείο και αλλού….
Το τμήμα Δυτικής Κρήτης του Τ.Ε.Ε. έχει αναφερθεί επανειλημμένα στην περιοχή και την ανάγκη προστασίας της Χαλέπας και των κηρυγμένων κτηρίων από την υπερβολική οικοδόμηση και τα μεγάλα ύψη των σημερινών πολυκατοικιών. Οι προτάσεις του μέσα από την εργασία ομάδων αρχιτεκτόνων και μηχανικών δεν περιορίζονται μόνο στην καταγραφή και την κατηγοριοποίηση του συνόλου των αξιόλογων κτηρίων στις εκεί γειτονιές.
Κάτω από την εποπτεία του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων έγιναν προτάσεις για την βελτίωση της επισκεψιμότητας της περιοχής και την διαμόρφωση διαδρομών μέσα στην Χαλέπα, με τρόπο που να αποκαλύπτονται, να γίνουν ορατά και με τον τρόπο να εξασφαλιστεί η διατήρηση μερικών από αυτά τα αξιόλογα σύνολα κτηρίων αλλά και οι μεμονωμένες μονάδες στην ευρύτερη περιοχή.
Για την περιοχή της Χαλέπας και τους αρχικούς οικιστικούς πυρήνες της έχουν γραφτεί πολλά και θα εξακολουθήσουν να γίνονται εργασίες και μελέτες για τον λόγο αυτόν θα προσπαθήσουμε να βρούμε ένα τρόπο να ξεφύγουμε από τα όρια της. Η μεθοδολογία που θα ακολουθηθεί βασίζεται στον ορισμό νέων σημείων, τόπων – τοπόσημων ή διαφορετικά, βημάτων ώστε να δημιουργηθεί η αναγκαία χωρική – όσο και χρονική διάρκεια μιας ή περισσοτέρων πορειών ανάμεσα τους.
Ξεκινώντας λοιπόν ξανά από την περιοχή των Ταμπακαριών, του Ιδρύματος Ελ. Βενιζέλου, της Αρχιτεκτονικής Σχολής και του Αρχαιολογικού Μουσείου θα απαριθμήσουμε τις επόμενες στάσεις των διαδρομών μας ή καλύτερα θα προσπαθήσουμε να ορίσουμε νέα διανύσματα μεταξύ τους.
Με περισσότερο ή λιγότερο ενδιαφέρον λοιπόν αναφέρουμε την πλατεία του Γηροκομείου, το ΤΕΙ στην πλατεία της Ευαγγελίστριας, την οδό Χαλέπας σε όλο το μήκος της από την γέφυρα του ρέματος έως την αναφερόμενη παραπάνω πλατεία, την παραλία και το λιμανάκι της Αγ. Κυριακής με την ομώνυμη μονή και τελευταίο το συγκρότημα των νέων Ταμπακαριών στην ίδια περιοχή.
Η κλίση στην περιοχή – η ύπαρξη δηλαδή ανάγλυφου – του λόφου του Προφήτη Ηλία κάνει την συνέχεια διαφορετική. Νέες στάσεις, νέα σημεία και κυρίως νέες αρχιτεκτονικές διαμορφώσεις απαιτούνται. Συνεχίζουμε την απαρίθμηση: Χώροι πρασίνου και αδόμητες εκτάσεις στις παρυφές της πόλης – χώροι που κάποτε χρησιμοποιούνταν για εκδρομές σχολείων ή καλλιεργήσιμες εκτάσεις που σήμερα έχουν ουσιαστικά ενταχθεί στις οικοδομήσιμες περιοχές – όχι απαραίτητα στο σχέδιο, οι εργατικές κατοικίες και τα προσφυγικά στην περιοχή του πύργου της Χαλέπας και φυσικά τα ίδια τα άχτιστα ρέματα. Η Ζ.Ο.Ε. (ζώνη οικιστικού ελέγχου) από τον οικισμό του Πρ. Ηλία έως την περιοχή του Αγ. Ματθαίου και φυσικά οι Τάφοι των Βενιζέλων, το belvedere – την διαχρονική θέα της πόλης – η θέση και η πρόταση για αναστήλωση του Αγάλματος της Ελευθερίας με την μνήμη της εξέγερσης του 1897 και τελευταία το πάρκο Πανίδας και Χλωρίδας του Πολυτεχνείου και το ίδιο το campus του ιδρύματος όπως φυσικά και το κτήριο του παλιού Πολυκλαδικού Λυκείου.